Home

Jasper Zehetgruber & Marvin Unger

Soft Talk

Het internetfenomeen ASMR (Autonomous Sensory Meridian Response) stimuleert – net zoals aanraking – het aanmaken van oxytocine in onze hersenen. Dat ‘knuffelhormoon’ maakt kalm en rustig. Je voelt je daardoor veiliger en meer verbonden met je omgeving. Effecten die wenselijk zijn in het kader van de toenemende eenzaamheid in steden. Voor Living Apart Together hebben Zehetgruber en Unger onderzocht hoe we de potentie van ASMR in de publieke ruimte kunnen omzetten in ontwerp om meer verbondenheid te creëren tussen mensen.

Jasper Zehetgruber en Marvin Unger hebben elkaar leren kennen bij de architectonische denktank van OMA (Office for Metropolitan Architecture), opgericht door onder andere Rem Koolhaas in Rotterdam. Zehetgruber en Unger focussen hun ontwerpend onderzoeken op communicatie in de publieke ruimte. Daarvoor maken ze gebruik van verrassende perspectieven uit domeinen zoals architectuur, sociologie, psychologie, politiek, mode en natuur. Voor Living Apart Together werkten ze aan drie verschillende experimenten in de publieke ruimte, waarin zij ASMR hebben toegepast. 

HET BELANG VAN AANRAKING
Naar onze menselijke behoefte aan warmte en affectie is al veel onderzoek gedaan. Een gebrek aan liefdevolle aanraking kan leiden tot stress en andere mentale problemen, waaronder gevoelens van eenzaamheid. Sinds enkele jaren is voor dat specifieke gevoel een modern woord: huidhonger. Tijdens de lockdown in 2020 hebben veel mensen ervaren wat huidhonger is. Als je last hebt van huidhonger, voel je je eenzamer omdat je hersenen minder oxytocine aanmaken, ook wel het knuffelhormoon genoemd. Oxytocine heeft een kalmerend en validerend effect: in de armen van iemand kun je (uiteraard bij wederzijds consent) veilig voelen en tot rust komen. Een bemoedigend schouderklopje kan een vergelijkbaar effect hebben. Helaas is aanraking en dus oxytocine niet altijd voor iedereen beschikbaar. Bijvoorbeeld voor mensen met een verstandelijke, psychiatrische of lichamelijke beperking, of voor mensen in tijden van social distancing

EEN ZINTUIGPRIKKELEND GELUID
Continu lawaai is een van de grootste stressfactoren van het leven in een stad. Sommige plekken daarentegen zijn genezend omdat ze ons bewust maken van de omgeving, door ons in contact te brengen met andere mensen of de natuur. Daar opent zich het bewustzijn voor kleine geluiden, die gewoonlijk worden overstemd door achtergrondgeluid. Op het internet zijn ASMR-artiesten daar expert in. Zij maken video’s waarin bijvoorbeeld plastic wordt verfrommeld, haar in slow-motion wordt geknipt en gefluisterd in microfoons. Het zijn video’s waarin je wordt getransporteerd naar een tijdelijke ruimte die ontworpen is om je zintuigen te prikkelen. Het effect is een ‘braingasm’, een orgasme in je brein. Als we de impact van geluid in ruimtes en op gebruikers beter leren begrijpen, kunnen we meer doordachte en weloverwogen ontwerpkeuzes maken, die kunnen aanzetten tot emotionele binding. Daarvoor moeten we de akoestische sensorische variabiliteit analyseren. 

Dr. Giulia Poerio van de Universiteit van Sheffield is een van de eerste wetenschappers die heeft aangetoond dat mensen zich door ASMR daadwerkelijk kalmer voelen. Door resultaten die wijzen op een significant lagere hartslag kon dat worden aangetoond. Het is een aanzet tot meer onderzoek naar de potentie van ASMR. In Nederland doet de Utrechtse onderzoeker Anouk Keizer onderzoek naar ASMR. Zij denkt dat ASMR potentie heeft in psychische behandelingen, bij mensen met een depressie of burn-out. In de context van de geestelijke gezondheidszorg zou ASMR kunnen worden ingezet in de praktijk van een psycholoog, waar lichamelijke afstand gewenst is maar door middel van ASMR een gevoel van veiligheid en verbondenheid kan worden gecreëerd bij de cliënt. Of als een tool die de cliënt kan meenemen naar huis, vergelijkbaar met mindfulness. Het wetenschappelijk onderzoek naar ASMR staat nog in de kinderschoenen, maar de eerste prille resultaten zijn veelbelovend. Misschien niet heel verrassend, als je kijkt naar de vele miljoenen kijkers voor ASMR video’s die je op YouTube kunt vinden. 

Scroll verder om meer te lezen over het experiment Soft Talk in de publieke ruimte.

Eén van de experimenten in de expositie Living Apart Together op het Berlijnplein.

EEN VERBONDEN STAD
Het gebrek aan fysieke aanraking is voor velen misschien wel het grootste gemis in tijden van corona. In de openbare ruimte is afstand letterlijk een vereiste geworden. Met Soft Talk hebben Jasper Zehetgruber en Marvin Unger geen wetenschappelijk onderzoek gedaan naar oxytocine, maar naar ontwerp waarin van de kracht van ASMR tussen mensen en mens en omgeving wordt ingezet. De installatie die zij maakten voor de expositie Living Apart Together, vertaald elementen van het digitale ASMR naar de analoge publieke ruimte. Om de interacties vorm te geven trokken ze met vroege prototypes Utrecht in om te ondervinden wat het effect van hun objecten was. Met die ervaringen konden ze het ontwerp en bevindingen steeds verder aanscherpen. Ook zochten ze de samenwerking met experts die vanuit andere invalshoeken met ASMR en publieke ruimte bezig zijn. Zo hebben ze door het hele proces regelmatig contact gehad met dr. Giulia Poerio, voor wie de vertaalslag naar de publieke ruimte erg interessant bleek te zijn. Deze uitwisselingen leverde beide partijen steeds een hoop nieuwe inspiratie en focus. Uiteindelijk werden drie experimenten langdurig gepresenteerd in de expositie. Omgevingsgeluid werd uitvergroot met een grote koperen trechter. Een web van koperen buizen maakte fluisteren op afstand mogelijk. Gesproken teksten werden in de openbare ruimte geprojecteerd. De resultaten van hun experimenten legden ze vast op camera. Naar aanleiding van het experiment organiseerden de makers ook nog een tweetal online reflectiesessies met een aantal experts, waaronder dr. Poerio, die zich met dit thema bezighouden. In de sessies met o.a. wetenschappers, kunstenaars en curatoren verkenden ze vanuit verschillende invalshoeken wat ASMR de openbare ruimte te bieden heeft.

Bekijk de video’s om alles te horen over het experiment en de reflectie van experts op het onderzoek. 

OPEN JE OREN VOOR ASMR
De resultaten van de experimenteren corresponderen met het onderzoek naar ASMR. Zo werkt ASMR lang niet voor iedereen. “ASMR is een effect dat voor sommigen heel duidelijk voelbaar is, voor anderen niet. Voor sommigen kan het tot ontspanning leiden en anderen kunnen juist woest worden. In die zin is ASMR net als aanraking. Als je ervoor openstaat kan een aanraking heel erg ontspannend werken, maar is het ongewenst, dan kan het ook echt verkeerd uitpakken”, legt ASMR-artiest Julie Rose Bower uit in de reflectiesessie met experts. Het feit dat de reacties op ASMR zo persoonlijk zijn, en sterk uiteen kunnen lopen, maakt het extra uitdagend om in groepsverband ruimte voor kwetsbaarheid te creëren. Zeker als daar ook nog mensen zijn die überhaupt niet meedoen. Een ander belangrijk inzicht is dat ASMR in de publieke ruimte in feite niet nieuw is. Bower: “ASMR heeft zich van oudsher ook al in het publieke gemanifesteerd. Mensen kunnen het ervaren bij de kapper, of aan de kassa in de supermarkt. Het is in die zin een extra laag door de openbare ruimte heen”. Dat is normaal gesproken een laag die alleen ervaren wordt door individuen die daarvoor open staan. 

Met het experiment van Zehetgruber en Unger, worden ook willekeurige voorbijgangers aangetrokken. Dat niet iedereen het experiment begrijpt, is daarom ook geen verrassing. Het benadrukt het belang van kwetsbaarheid in een ontwerp. Sigrid Merx, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht naar interacties in de openbare ruimte, stelt: “Om tot een intieme interactie [in de publieke ruimte] te komen is er ruimte voor kwetsbaarheid nodig. Het is essentieel om met veel aandacht en zorg, alle aspecten van de interactie vorm te geven. Van de uitnodiging tot interactie tot de interactie zelf. Hier ligt een belangrijke uitdaging voor de ontwerpers van die interacties in de publieke ruimte”, aldus Merx. Ook de zichtbaarheid speelt daarbij een rol. In de huidige installatie word je als het ware onderdeel van een performance als je luistert. Online zijn het vaak de enkel de artiesten die in de spotlight staan. Het vraagt een hoop van de artiesten om met zorg en aandacht de juiste setting te creëren voor de gewenste ervaring. Dat zie je bijvoorbeeld ook terug in de uitgebreide gesprekken die ze in reactie op hun video’s vaak met hun fans voeren. Het experiment laat zien dat er veel verschillende soorten van intimiteit zijn. Je kunt in je eentje intiem zijn, met een object, met een ander of in een groep. Ze hebben allemaal net andere randvoorwaarden, dat maakt dat het ontwerpen voor die situaties erg nauw komt en met veel aandacht moet gebeuren. Het zijn inzichten waar niet alleen Zehetgruber en Unger mee verder kunnen, maar waar ook andere makers iets aan hebben. 

DE TOEKOMST VAN ASMR
Wat de experts met elkaar eens zijn, is dat de opmars van de nagebootste realiteit [gevoel van aanraking door middel van geluid] is pas net begonnen. Dat zegt ook James Taylor-Foster, curator van het ArkDes Museum in Stockholm. Hij cureerde in 2020 een grote tentoonstelling over ASMR. Er valt nog een hoop te ontdekken. Kortom: vruchtbare grond dus voor makers om te experimenteren en ook voor anderen in de stad om mee aan de slag te gaan. ASMR-artiest Julie Rose Bowers zegt daarover: “Ik kijk uit naar de beleidsmakers die missers met ASMR gaan maken. Die bijvoorbeeld persconferenties gaan fluisteren omdat ze denken dat de boodschap dan dieper doordringt, of zoiets. Daar gaan ze compleet door de mand vallen en dan blijkt dat beleid vaak plat en ondoordacht is. ASMR gaat niet om mensen dingen te laten doen die ze niet willen doen, maar juist om ze te laten zijn”. Joe Biden is er al mee aan het experimenteren. Het laat zien dat ASMR op veel verschillende manieren ingezet kan worden. De vraag is echter: welke toepassingen zijn wenselijk en voor wie? 

Ben jij door dit project getriggerd en wil je zelf ook aan de slag of in contact komen met één van de makers of experts die betrokken waren? RAUM kan een verbindende rol spelen. Neem contact op met dave@raumutrecht.nl.

facebook insta twitter youtube itunes spotify zaag oog search