Home

ICCLR

Ouder worden in Nederland

Uit onderzoek van Hanan Nhass (hierboven geportretteerd door Jeroen Jumelet), blijkt dat zelfstandig wonende (55+) ouderen met een Marokkaanse achtergrond gevoelens van sociale en emotionele eenzaamheid ervaren. Zij bespreken dit echter amper expliciet met familie en anderen in hun sociale omgeving. Eén van de redenen: in het Marokkaans-Arabisch en Berbers bestaat geen veelgebruikt woord voor eenzaamheid. Wél praten zij gemakkelijk over gevoelens van el kant, een sentiment dat tussen verveling en vereenzaming ligt. Voor Living Apart Together experimenteerde Nhass met een culturele activiteitenmiddag, om te onderzoeken of een dergelijke vorm bijdraagt aan het begrijpbaar en bespreekbaar maken van eenzaamheid bij deze doelgroep.

Hanan Nhass is werkzaam bij Movisie in Utrecht en woonachtig in De Meern en heeft voor Living Apart Together in samenwerking met Islamitisch Cultureel Centrum Leidsche Rijn en RAUM een activiteitenmiddag genaamd ‘Ouder worden in Nederland’ georganiseerd. De middag vond plaats op 9 april in de moskee in Leidsche Rijn en gebaseerd op inzichten uit het onderzoek ‘Tussen verveling en vereenzaming’ dat Nhass uitvoerde voor Kennisplatform Integratie en Samenleving (KIS).

EEN BROCHURE IN HET ARABISCH IS NIET ZO EFFECTIEF
Professionals zoals huisartsen, fysiotherapeuten en beleidsmakers doen hun best om informatie te verstrekken over eenzaamheid aan ouderen met een migratieachtergrond, maar hebben moeite met het bereiken en betrekken van deze doelgroep. Dat blijkt niet alleen uit het onderzoek van Nhass maar ook uit gesprekken door RAUM met professionals, waaronder met het netwerk Utrecht Omarmt en de Gezonde Wijkalliantie Leidsche Rijn en Vleuten-De Meern. Zij proberen deze doelgroep bijvoorbeeld te bereiken via een informatieflyer in het Arabisch. In reactie op dit voorbeeld zegt Hanan Nhass hierover het volgende:

“De wil is er wel, maar de manier waarop men deze ouderen probeert te bereiken, sluit niet aan bij hun wensen, behoeften of gewoonten. Als voorbeeld: een brochure in het Arabisch is niet zo effectief, omdat veel oudere vrouwen geen Arabisch kunnen lezen, daarvoor moet je naar school zijn geweest. Bovendien is de belangrijkste manier van communiceren toch vooral mondeling, het is een redelijk orale cultuur en mond tot mond communicatie is dus heel belangrijk. Ook de bron van wie het komt, is belangrijk”, aldus Hanan Nhass.

De informatie kan beter van een betrouwbaar iemand komen, bijvoorbeeld een sleutelfiguur. Professionals doen er dus goed aan goede relaties aan te knopen met sleutelfiguren. In die relatie moet je investeren. “Dus ondersteun de sleutelfiguur, faciliteer hem/haar, laat zien dat je niet alleen komt ‘halen’, maar ook iets ‘brengt’. In mijn onderzoek doe ik nog meer aanbevelingen”, aldus Nhass.

Naar aanleiding van dit inzicht hebben Nhass en RAUM geëxperimenteerd met een alternatieve oplossing: een culturele activiteitenmiddag. Scroll naar beneden om meer te leren over het succesvol informeren over en bespreken van eenzaamheid met ouderen met een Marokkaanse achtergrond.

LIVING APART TOGETHER
Dit is de illustratie van Samira Charroud ter herinnering aan de geslaagde activiteitenmiddag. Klik op de pijltjes naar rechts om een indruk te krijgen van de sfeer en aankleding die middag. Uit privacyoverwegingen zijn er geen foto’s gemaakt van de aanwezige moeders en dochters in de moskee.

Samira Charroud is in 2019 afgestudeerd aan de afdeling HKU Illustratie, met een serie sprookjesachtige kleden getiteld ‘YEMMA’, ook wel ‘moeder’ in het Berbers. Het werk van Samira is een mengeling van nieuwsgierigheid, poëzie en een drang tot verbinden. Ze gebruikt design als een vorm om bruggen te slaan tussen thema’s en materialen en ze bevindt zich vaak op het grensvlak van illustratie en andere ontwerpdisciplines. Haar aanpak resulteert altijd in een levendige verzameling verhalen, vertaald in kleurrijke ontwerpen.

ACTIVITEITENMIDDAG ‘OUDER WORDEN IN NEDERLAND’
Het vormgeven van een culturele activiteitenmiddag waarin informatie over eenzaamheid zou worden verstrekt, komt voort uit een aantal brainstorms over de wensen, behoeften en gewoonten van de doelgroep. Tijdens deze brainstorms werden een aantal belangrijke besluiten genomen. Allereerst werd besloten om de middag te organiseren specifiek voor moeders en dochters. “Het idee was dat dochters de informatie die ze horen tijdens de activiteitenmiddag mee naar huis nemen en dit delen met hun beide ouders. Zo hebben we ook geprobeerd een start te maken met het bespreekbaar maken van eenzaamheid in iets bredere kring (naast de kring van de activiteitenmiddag)”, aldus Nhass.

Vanuit RAUM werd al gesteld dat de locatie van het stadslab op het Berlijnplein waarschijnlijk een te hoge drempel zou zijn voor de vrouwen. Op initiatief van Nhass werd in het Islamitisch Cultureel Centrum Leidsche Rijn een samenwerkingspartner én locatie gevonden. Nhass komt zelf geregeld in deze moskee en kende zowel de voorzitter als een aantal vrijwilligers. Ook wist zij dat er een relatief grote vrouwengemeenschap samenkomt in de moskee op vrijdagen. In contact komen met de juiste mensen van ICCLR om een samenwerking voor te stellen, was dus voor haar gemakkelijk.

“Een voor de doelgroep vertrouwde locatie is de belangrijkste voorwaarde voor succes. Als de locatie niet aansluit bij de leefwereld van de ouderen, dan is de drempel te hoog voor hen om te komen. Een voorbeeld: een café als locatie is voor deze gelovige ouderen niet geschikt, vanwege het sterk verankerde religieuze verbod op alcohol. Zij willen er niet mee geassocieerd worden. Zij zien het simpelweg als zeer ongepast om daar te zijn om wat voor reden dan ook. Een ander voorbeeld: het gemeentehuis zou als locatie ook een te hoge drempel opwerpen, omdat het niet in de buurt is, men er niet eerder is geweest (of alleen om officiële zaken te regelen) en omdat het een te formele locatie is waar men vreest met de nek te worden aangekeken op het ‘anders-zijn’, etc. Wat dan wel? Een buurthuis of een moskee of een buurtpark zijn goede voorbeelden van vertrouwde locaties, juist omdat ze identificeerbaar en laagdrempelig zijn. Die identificatie is belangrijk omdat het een sfeer van veiligheid geeft. En juist veiligheid is belangrijk bij het bespreekbaar maken van gevoelige onderwerpen als eenzaamheid”, aldus Hanan Nhass.

De samenwerking met ICCLR werd door Nhass opgezet omdat de doelgroep deze moskee dus regelmatig bezoekt, met name op vrijdag als het gaat om vrouwen. Het is tevens de enige moskee in Leidsche Rijn waar deze doelgroep (moeders van 55+en dochters) komt. Bovendien staat de moskee open voor samenwerking met derden. Nhass heeft de samenwerking als volgt geïnitieerd: “Ik heb contact opgenomen met een sleutelfiguur”, waarna ze door de voorzitter van de moskee is gekoppeld aan vrijwilligers. “De twee vrijwilligers, de voorzitter en ik zijn op drie zondagen samengekomen om alles voor te bereiden”, vertelt Nhass. Het feit dat deze activiteit door de vrijwilligers in de moskee werd gedragen, is essentieel geweest voor het succes ervan. “Dit hadden we gelukkig al wel bedacht van tevoren, maar het is altijd goed om daar je continu bewust van te zijn”, aldus Nhass. Ook gelijkwaardigheid, input kunnen geven en vrijheid om te bewegen waren voor ICCLR belangrijke aspecten in de samenwerking. Echter, om überhaupt tot een samenwerking te komen, is de rol van Nhass als liaison, oftewel vertrouwde linking pin tussen ICCLR en RAUM, essentieel geweest. 

“Doordat ik een brugfunctie kon vervullen tussen de moskee en RAUM heb ik de samenwerking überhaupt mogelijk kunnen maken. Ik heb RAUM als een betrouwbare partner ‘warm’ kunnen ‘presenteren’ bij ICCLR. Het feit dat we een tripartite samenwerking hadden, maakte ook dat we snel konden schakelen en er heel erg een verantwoordelijkheidsgevoel vanuit de moskee ontstond voor een goed verloop van de activiteitenmiddag. Essentieel is dus dat als je een activiteit organiseert, dat je dit doet mét de doelgroep en niet voor de doelgroep. Dat engagement vanuit de doelgroep zelf is absoluut een kritische succesfactor”, vertelt Hanan Nhass.

Moskee Leidsche Rijn
(bron: AD)

CULTURELE ELEMENTEN
Aansluitend hebben RAUM en Hanan gezocht naar een vorm waarmee de activiteitenmiddag niet slechts informatief zou zijn, maar ook ontspannen en gezellig. “Tijdens onze gesprekken vond een inspirerende uitwisseling plaats over de tradities en gewoonten van de doelgroep. Omdat RAUM in alle projecten met makers werkt, hebben we het toen gehad over bijvoorbeeld design, crafts, eten en koken. Zou zo’n creatieve en smakelijke insteek helpen in het aantrekken van deelnemers voor de activiteitenmiddag? Ook hebben we veel aandacht besteed aan passend eten, drinken en sfeervolle aankleding tijdens de middag. Dat hebben we allemaal geregeld via onze samenwerkingspartner ICCLR en hun netwerk”, vertelt Rinke Vreeke van RAUM.

In de voorbereiding werd o.a. een samenwerking verkend met ontwerper Mina Abouzahra. Helaas was zij te druk, al onderstreepte zij het belang van het bespreekbaar maken van eenzaamheid onder deze doelgroep sterk. Ook werd een samenwerking met het Utrechts Archief verkend, maar zij moesten wegens omstandigheden kort voor de activiteitenmiddag uit het project stappen. Parallel daaraan liepen gesprekken met illustrator Samira Charroud. Zij heeft in opdracht van RAUM een bijzondere herinnering geïllustreerd aan de hand van de thema’s die centraal stonden tijdens de activiteitenmiddag: traditie, eenzaamheid en gemeenschap. De illustraties zijn in het netwerk van de moskee ook online verspreid, in de vorm als telefoonachtergrond. Ook is er een levendig gesprek gevoerd met de aanwezigen over een toekomstig eerbetoon voor de eerste generatie gastarbeiders.

“De culturele elementen hebben in onze activiteit een sfeer gecreëerd van veiligheid, doordat ze herkenbaar zijn en een ontspannen gevoel geven. Ook een gevoel van trots op de rijke historie. Deze positieve vibe maakt dat men vanuit een opbouwende houding deelneemt aan de workshops. Over de hapjes en decoratie was men uitermate positief, ook omdat drie vrijwilligers ook nog ‘ns folklore kleding droegen en spontaan de activiteit opluisterden”, aldus Hanan Nhass.

Scroll verder om te lezen over hoe de vrouwen zijn bereikt en over het verloop van en de reacties op de workshops tijdens de activiteitenmiddag.

VIA WHATSAPP EN PERSOONLIJK AANSPREKEN
Met behulp van een uitnodiging zijn de deelnemers voor de activiteit door ICCLR geworven via WhatsApp en Facebook. “Maar even zo belangrijk was de mond-tot-mond overdracht en het persoonlijk aanspreken van vrouwen in de moskee om ze te verwelkomen”, vertelt Nhass. Met name ouderen stellen een persoonlijke aanpak op prijs. Mede daarom waren er op de vrijdag voorafgaand aan de activiteit ook vrijwilligers actief om hen uit te nodigen. Ook de framing van de middag als een activiteitenmiddag in plaats van informatiebijeenkomst en de titel ‘Ouder worden in Nederland’ heeft geholpen in het aantrekken van deelnemers. Op deze manier konden zowel het gesprek over eenzaamheid als de culturele elementen worden ingebed. 

“Als je alleen zou communiceren dat het over eenzaamheid gaat, dan zullen er altijd mensen zijn die denken: dat is niks voor mij. Of: ik wil niet gestigmatiseerd worden. Bovendien dekt de titel die we gekozen hebben, veel beter de lading, want de thema’s psychische klachten en mantelzorg, die ook zijn besproken, vallen (niet) direct onder noemer eenzaamheid, maar kunnen er wel aan gerelateerd zijn.” – Hanan Nhass

DE INHOUD VAN DE WORKSHOPS
Hanan Nhass heeft het gesprek over eenzaamheid vormgegeven. Zij koos ervoor om naast eenzaamheid, ook het thema psychische klachten en mantelzorg bespreekbaar te maken. Dit deed zij bewust: “De onderwerpen die we hebben geselecteerd zijn onderwerpen die een ieder raken, direct of indirect. Over het algemeen is eenzaamheid als thema ook gemakkelijker bespreekbaar als het meer is ingebed in andere thema’s waar men ook veel mee te maken krijgt en die er aanverwant aan zijn”, vertelt ze. Zo voelt het ‘natuurlijker’ om erover te praten en is het niks om je voor te schamen, legt ze uit, zeker wanneer is verteld dat er in een onderzoek meerdere ouderen zijn geïnterviewd en al aangegeven hebben zich (soms) eenzaam te voelen. “Mijn doel was om deze informatie te delen, zodat zij het ook minder ‘eng’ vinden om erover te praten, want dan zijn ze niet de eersten. Dit soort aspecten (gespreksopeners) is belangrijk om in te brengen, juist in een schaamtecultuur waar met name de ouderen nog waarde aan hechten”, aldus Nhass. De thema’s van de workshops zijn ook bepaald aan de hand van signalen die de voorzitter en de vrijwilligers van de moskee kregen. 

INZICHTEN N.A.V. DE WORKSHOPS
Voor de workshopleiders is bevestigd dat er een enorme behoefte is aan kennis over de signalen van eenzaamheid, psychische klachten en signalen van overbelasting van mantelzorgers. De workshopleiders waren verrast door de interactie en openheid van de deelnemers. Zij waren oprecht geïnteresseerd, stelden vragen, deelden persoonlijke ervaringen. Dit maakte de workshopleiders enthousiast om een volgende keer weer te komen. De workshopleiders kwamen deels uit het netwerk van Nhass en deels uit netwerk van de moskee. Per workshop waren er twee leiders. Dit zorgde voor dynamiek en afwisseling, ook in taal (zowel Nederlands, als Marokkaans-Arabisch als Berbers). 

De deelnemers hebben genoten van de activiteitenmiddag. De middag was volgens hen goed georganiseerd met hapjes en drankjes en zelfs een couscous maaltijd aan het einde. De informatie en de thema’s sloten duidelijk aan bij hun interesse en de informatie werd gedoseerd overgebracht met veel ruimte voor interactie. De workshops die 30 minuten duurden, hadden voor de deelnemers langer mogen duren, zo bleek na afloop. 

HOE VERDER?
Aan de reactie van de deelnemers te zien, willen zij ook graag een vervolg. Idealiter wordt het experiment dat is opgezet door Hanan Nhass en RAUM in samenwerking met ICCLR, in een breder gremium opgepakt in samenwerking met de gemeente Utrecht en een uitvoerende organisatie in Leidsche Rijn in het sociale domein. Indien een partij opstaat om dit initiatief over te nemen, zal RAUM een verbindende rol spelen en de kennis die is opgedaan middels dit experiment overdragen. Interesse? Neem contact op met dave@raumutrecht.nl. 

facebook insta twitter youtube itunes spotify zaag oog search