Home

Nieuw Utrechts Toneel (NUT)

Op de koffie

Als theater helpt in het ontwikkelen van zelfstandigheid en zelfvertrouwen bij cliënten dan moet je dat kunnen leveren als een vorm van zorg. Dat zegt autismedeskundige Dion Verbaan van Lister naar aanleiding van ‘Op de koffie’, een theatrale één-op-één vertelling over eenzaamheid van het Nieuw Utrechts Toneel (NUT). Voor Living Apart Together dook regisseur Mariëlla van Apeldoorn in de wereld van Verbaan, zijn collega’s en cliënten met ASS (autismespectrumstoornissen).

Mariella van Apeldoorn is regisseur bij het NUT en maakte de voorstelling ‘Op de koffie’ op basis van gesprekken over verbinding en eenzaamheid met Verbaans cliënten. Samen met schrijver Eva Toorop transformeerde ze die inzichten tot het fictieve personage Simone, gespeeld door actrice Katelijne Beukema. De voorstelling werd door het NUT meer dan 30 keer gespeeld, bij Lister in de gemeenschappelijke ruimte en bij buurtbewoners en Utrechters thuis in de woonkamer. Bij hen kwam Simone ‘op de koffie’ met een monoloog waarin de grenzen tussen thuis en theater vervaagden. Het resultaat: ongemakkelijke ontmoetingen, begrip voor Simones worsteling met eenzaamheid en herkenning bij cliënten. Van de voorstelling is een korte documentaire gemaakt door Mikki Sindhunata en van Apeldoorn. Bekijk de documentaire en scroll naar beneden om meer te leren over hoe de voorstelling is ontwikkeld.

ALS JE BUREN NIET TERUGZWAAIEN
Dion Verbaan is projectleider en autismedeskundige bij onder andere de Lister-locatie Rijnsche Maan in Utrecht. De organisatie waar hij werkt, begeleidt mensen wiens leven (tijdelijk) ontwricht is geraakt door een psychische kwetsbaarheid, specifiek mensen met ASS. Toen Living Apart Together curator Rinke Vreeke in contact kwam met Lister, vertelde een collega van Dion Verbaan dat cliënten van Lister zich ernstig eenzaam kunnen voelen. Die gevoelens van eenzaamheid sluimeren vaak onder de radar, maar kunnen door allerlei gebeurtenissen getriggerd worden. Toen Vreeke later met Dion Verbaan sprak, gaf hij als voorbeeld: 

“Cliënten van Lister wonen vaak begeleid in appartementencomplexen waar sommige buurtbewoners liever met een boogje omheen lopen, misschien vanwege vooroordelen die ze hebben. Bij ons in Leidsche Rijn komt het weleens voor dat een buurtbewoner niet terugzwaait naar een cliënt. Dat klinkt misschien als iets kleins, maar het kan voor een cliënt met ASS een trigger zijn om af te dwalen in donkere gedachten. Het lukt een cliënt op zo’n moment niet altijd om de pijn van afwijzing te relativeren. Met als gevolg dat ze thuis vastlopen in hun hoofd en zich daar heel eenzaam voelen” – Dion Verbaan

NEGATIEVE SPIRAAL
Zo zijn er grote en kleine triggers denkbaar die kunnen aanzetten tot gevoelens van eenzaamheid. Dat geldt ook voor mensen die geen geïdentificeerde psychische kwetsbaarheid hebben. Het lastige voor hulpverleners, maar ook familie, vrienden en collega’s, is dat eenzaamheid van buitenaf zo moeilijk te zien is. Je ziet niet wanneer iemand hulp nodig heeft. Eenzaamheid is een gevoel, geen emotie die je kunt aflezen aan het gezicht, zoals verdriet of boosheid. Eenzaamheid zit van binnen, schreef ook de Utrechtse filosofe Marjan Slob in een essay in de Volkskrant

Wél zijn er gedragskenmerken voor mensen die worstelen met gevoelens van eenzaamheid. In het geval van langdurige eenzaamheid spreekt men in de onderzoekswereld over een negatieve of neerwaartse spiraal. De spiraal staat symbool voor iemand die zich steeds verder terugtrekt. Je stressniveau wordt dan hoger en je raakt verstrikt steeds meer verstrikt in negatieve denkpatronen. Met als gevolg dat je zelfwaardering afneemt, aldus het onderzoeksbureau Movisie. Maar hoe herken je dat dan? Mensen die ernstig eenzaam zijn vertonen als een gevolg daarvan vaker ongezond gedrag. Zij vinden het moeilijker om goed voor zichzelf te zorgen. Dat uit zich in zaken als bijvoorbeeld weinig bewegen, minder gezond eten, slecht praten over jezelf, persoonlijke grenzen die vervagen of een neiging tot het gebruik van verslavende middelen. Het kan zelfs zo erg worden dat iemand nog met moeite het bed of de deur uitkomt. Eenzaamheid kun je dus herkennen aan gedrag dat sterk lijkt op depressief gedrag. Maar ook hoe je depressie herkent moet je toevallig weten en kunnen herkennen, wil je iemand kunnen helpen. 

“Ik zou.. Ik kan niet kiezen. Ik kan nergens in kiezen. Ik zou graag willen kiezen of ik zeker of onzeker ben. Ik kan niet kiezen wat ik eet of wat ik drink. Ik kan niet kiezen wat ik wil, wat ik zie, ik kan niet kiezen of ik iemand wil zien. Nee, nou, ja, dat wil ik wel, maar ik weet niet hoe dat moet, iemand zien.” – Simone (een fragment uit de voorstelling)

EEN-OP-EEN THEATER
Van tevoren hadden het NUT en RAUM al bepaald dat het onderzoek de vorm zou krijgen van een huiskamervoorstelling. Enerzijds vanwege de coronamaatregelen, maar ook om buurtbewoners heel direct te kunnen betrekken bij het gevoel van eenzaamheid en de cliënten van Lister. In de wijk zijn ansichtkaarten huis-aan-huis verspreid met de vraag of het Nieuw Utrechts Toneel bij buurtbewoners ‘op de koffie’ mocht komen. Meer dan koffie en wat lekkers aanbieden zou het publiek niet hoeven doen bij aankomst van het NUT. Voor buurtbewoners was de voorstelling gratis, omdat zij o.a. gefilmd zouden worden voor de korte documentaire (hierboven te bekijken). Daarnaast zijn de voorstelling ook aangeboden voor publiek elders in Utrecht, tegen betaling. In totaal ging het om 30 voorstellingen.

LICHAAMSTAAL EN WOORDEN
Tijdens het maakproces verdiepte regisseur Mariëlla van Apeldoorn zich ter voorbereiding in het vooronderzoek van RAUM, de theorie van de negatieve spiraal en het boek ‘De Lege Hemel: over eenzaamheid’ van de Utrechtse filosofe Marjan Slob. Aan informatie over eenzaamheid geen tekort. Desondanks was het een interessante, creatieve uitdaging om de juiste toon en invalshoeken te vinden: 

“Ik wilde absoluut geen zielige voorstelling maken, waarin bijvoorbeeld wordt gezegd ‘Ik voel me zo eenzaam’. Ik vond dat idee heel lelijk. Tegelijkertijd wil je wel dat het thema invoelbaar wordt. Door de vorm van een-op-een theater zijn de middelen minimaal, dus hoe doe je dat met slechts een acteur en huiskamer waar je nooit eerder bent geweest? Hoe geef je vorm en inhoud aan eenzaamheid zonder dat je er iets heel banaals van maakt?” – Mariëlla van Apeldoorn

Een inzicht uit het boek van Marjan Slob gaf van Apeldoorn een belangrijk handvat tijdens de gesprekken die ze zou gaan voeren met hulpverleners en cliënten van Lister. Slob schrijft in haar boek over hoe we als kind nog geen woorden kunnen geven aan onze gevoelens. Door taal krijgen gevoelens ineens veel ruimte en word je in je interacties met anderen, continu gedwongen om te reflecteren. Op jezelf en de ander. Dat inzicht nam ze mee tijdens de gesprekken. De cliënten vonden het, tegen de verwachting van van Apeldoorn in, niet lastig om over gevoelens van eenzaamheid te praten. Zij waren juist heel open in het delen van hun gevoelens. Van Apeldoorn observeerde tijdens de gesprekken heel precies de verbale en non-verbale communicatie van de cliënten, zoals hun lichaamstaal, mimiek in het gezicht en hoe zij oogcontact met haar maakten. Veel non-verbale gedragingen zie je letterlijk terug in de voorstelling. Ook heeft ze sterk gelet op de woordkeus, beschrijvingen en verhalen van de cliënten, die ze zo aanpaste dat hun anonimiteit kon worden bewaakt terwijl de essentie van hun verhaal overeind bleef staan. 

“De tekst van schrijver Eva Toorop is soepel en poëtisch, veel observaties van Simone met haar bleke gezicht en vettige haar raken mij. Zo wordt die kwetsbare mens aan mijn tafel nooit een droevig geval; ‘Op de koffie’ is eerder een klein eerbetoon.” – journalist Karin Veraart (Volkskrant)

Scroll verder om meer te lezen over de totstandkoming van de voorstelling.

BIJ WIE KAN IK HELEMAAL MEZELF ZIJN?
Opmerkelijk was dat alle cliënten sterk bezig waren met vragen als: Hoe word je happy met wie je bent en wat je doet? Hoe vind je mensen waarbij je helemaal jezelf kunt zijn? Het zijn existentiële vragen, niet uniek voor enkel cliënten met ASS.

“Wat ik in alle gesprekken met cliënten herkende was: je altijd een buitenbeentje voelen, door afwijzing van anderen zoals familie, vrienden, collega’s. Alsof je je constant moeten inhouden – omdat je bang bent dat je mensen afschrikt met wat je zegt of wat je doet. Daardoor kom je in een loop: als je jezelf bent, ben je bang dat je mensen afschrikt met het feit dat je jezelf bent. Ik zag ineens die paradox: de sterke behoefte hebben om te praten over je gevoelens met anderen en tegelijkertijd heel bang zijn om afgewezen te worden.” – Mariëlla van Apeldoorn

Het zijn thema’s die van Apeldoorn ook zelf sterk herkende, vragen die ook haar eigen omgeving stelt. Het werd de rode draad in de voorstelling, de thema’s die raken aan veiligheid in contact zoeken, wat het is om liefde te ervaren en de hunkering naar verbinding voelen.

TRANSFORMATIE TOT VOORSTELLING
Nadat van Apeldoorn de gesprekken heeft gevoerd, zijn haar inzichten getransformeerd tot een theatermonoloog geschreven door Eva Toorop. Het spel van actrice Katelijne Beukema werd geregisseerd door van Apeldoorn zelf. Beukema zoekt in de voorstelling naar alles wat rondom eenzaamheid heen zweeft. Het personage wat ze speelt, Simone, zoekt continu naar woorden. Ze benoemt letterlijk alles, probeert zich uit te drukken en analyseert zichzelf continu. Daardoor is er voor publiek, die met haar koffie drinkt, geen ruimte voor een écht gesprek, een dialoog. Dat leidt tot ongemak. De confrontatie is in-your-face, wegkijken of de zaal uitlopen is er niet bij in de setting van een huiskamer. Dat leidde tot een verrassend inzicht bij van Apeldoorn: 

“Mensen lieten zich zo sterk zien, al tijdens de voorstelling, dat overdonderde ons. De emoties vanuit het publiek lagen er soms zó dik bovenop, dat had ik totaal niet verwacht. Mij werd duidelijk: in de huiskamer is er geen grens, niks om je achter te verschuilen. De voorstelling pakte daardoor zoveel meer menselijker uit dan we vooraf hadden gedacht.” – Mariëlla van Apeldoorn

Dion Verbaan zag de voorstelling zelf uiteraard ook, net als zijn collega’s en cliënten. Bij zijn cliënten was na de voorstelling sprake van verandering. Het lijkt alsof de cliënten meer zelfvertrouwen hebben gekregen en gestimuleerd zijn om contact met anderen meer te verkennen, vertelt hij. 

“In de voorstelling zit een scène over God. Die scène komt duidelijk uit een interview met een cliënt. De cliënt zei na de voorstelling, zie je wel, er is nog iemand die er zo over denkt als ik. Het gesprek tussen zorgverlener en de cliënt na afloop ging over het feit dat er nog veel meer denken over God als hij. Hij herkende zichzelf en voelde dat hij niet alleen is in zijn denken” – Dion Verbaan

‘Op de koffie’ heeft voor Dion Verbaan geleid tot het inzicht dat een voorstelling enorm van waarde kan zijn voor het contact tussen hulpverlener en cliënt. Omdat je kunt praten over het personage in plaats van de cliënt zelf, komt pijn komt minder hard binnen. Een gesprek is daardoor persoonlijker en prettiger. “De cliënten zeiden na afloop tegen de zorgverleners: als jullie de voorstelling zien is het voor ons makkelijker om uit te leggen wat er leeft omdat we kunnen refereren naar de voorstelling, want we kunnen het zelf niet zo goed onder woorden brengen als we overprikkeld zijn”, vertelt Verbaan. Dat is volgens hem een grote winst, want daardoor wordt de vertrouwensband niet geschaad. “Je hebt het immers altijd over Simone, het personage. Samen kun je vervolgens zoeken naar wat je bedoelt”. Regisseur van Apeldoorn had een vergelijkbaar inzicht: “Door de vorm van theater handel je niet vanuit kennis maar vanuit emotie. Hoe jij reageert op het personage geeft inzicht in je eigen gedrag en empathisch vermogen. Het feit dat dit een voorstelling is, maakt dat je er in een veilige omgeving op kunt reflecteren. Het is duidelijk een spel. Er is een belangrijk verschil tussen luisteren naar het verhaal van iemand die lijdt aan gevoelens van eenzaamheid en een voorstelling. In een voorstelling is er meer ruimte voor wederzijdse reflectie. Je hoeft niet in te breken in een verhaal om te ervaren hoe je je hiertoe verhoud”, aldus van Apeldoorn.

Scroll verder om te lezen over hoe de samenwerking tussen het NUT en Lister in de toekomst een vervolg krijgt.

NRC

THEATER ALS EEN VORM VAN ZORG
Voor Dion Verbaan smaakt de samenwerking naar meer. Als projectleider van Lister is hij druk bezig met innoveren en ervoor zorgen dat kunst en cultuur als middelen voor persoonlijke groei, geïmplementeerd kunnen worden in zorgtrajecten van cliënten. 

 “Een cliënt van Lister heeft veel te zeggen over de zorg die zij krijgen. Als kunst, muziek of theater, onderdeel is van wat jou helpt in jouw ontwikkeling, dan moeten wij dat leveren. Voor onze cliënten is het een heel belangrijke verrijking omdat het hen helpt zelfstandiger worden. Het zorgt ervoor dat ze weer deel kunnen uitmaken van de maatschappij” – Dion Verbaan

Daarin is voor een zorgorganisatie niet alleen de voorstelling, maar juist ook het proces van de totstandkoming van de voorstelling leerzaam volgens hem. “Je bent samen een hoogstaande theatervoorstelling aan het ontwikkelen waarin je ook wordt bevraagd en wat je een spiegel voorhoudt voor hulpverleners, cliënten als omgeving”. Momenteel is Verbaan aan het zorgen dat ‘Op de koffie’ deel wordt van de teamdagen, de mensen in opleiding en cliënten. “Ik probeer het echt als een product te brengen, in de trant van, dit hebben we in de aanbieding”, aldus Verbaan.

Om aansluitend te toetsen of het onderzoek ook van waarde is voor andere professionals in de stad, heeft RAUM ‘Op de koffie’ gepresenteerd aan zo’n 95 professionals uit het netwerk Utrecht Omarmt (waaronder uit de GGZ en welzijnsorganisaties). Op de vraag wat hen verrast aan de aanpak, zeiden aanwezigen: “Een ander niveau van verbinding, heel indrukwekkend”, “Het komt letterlijk en figuurlijk binnen”, “Het directe karakter helpt om in actie te komen”, “Je komt heel dichtbij en hebt direct invloed op hoe mensen hiermee omgaan”, “Heel intiem en knap om zo dichtbij dit moeilijke thema te komen”. 

“Ervaringskennis zou vaker ingezet moeten worden!” – deelnemer Utrecht Omarmt 

Het NUT heeft de intentie om de voorstelling in ieder geval te spelen voor meer hulpverleners van Lister. Voor makers die ook aan de slag willen met het thema eenzaamheid, adviseert Mariëlla van Apeldoorn om inspiratie en aansluiting te zoeken bij partijen die dagelijks eenzaamheid tegenkomen in de praktijk. “Daar vind je plekken en verhalen die normaal gesproken niet gehoord of gezien worden en een podium nodig hebben. Het geeft ook meer voldoening dan zelf een verhaal verzinnen. Maar zorg er wel voor dat je er allebei beter van wordt: ga niet weg nadat je verhaal hebt gehaald om het ergens anders neer te leggen, maar realiseer een wederkerige samenwerking. Hoe is het voor hun relevant, wat willen zij eruit halen? Zorg dat het ook deels van hen wordt, zowel het proces als het resultaat met hen te delen.” 

Ben je een partij of professional die dit initiatief omarmt? RAUM kan een verbindende rol spelen en samen met het NUT en Lister de kennis die is opgedaan middels dit experiment overdragen. Interesse? Neem contact op met dave@raumutrecht.nl.

facebook insta twitter youtube itunes spotify zaag oog search