Expositie Programma

STADSLAB RAUM PRESENTEERT…

ONTWERPEND ONDERZOEK
OVER EENZAAMHEID

Wist je dat één op de tien Utrechters ernstige eenzaamheid ervaart? Onderzoek van de GGD in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag laat hetzelfde beeld zien. En niet alleen in Nederlandse steden is eenzaamheid onderwerp van gesprek. Toenemende eenzaamheid in steden is wereldwijd een hot topic. Maatregelen als gevolg van de coronacrisis doen daar nog een schepje bovenop. 

Een creatief perspectief op eenzaamheid
Living Apart Together is een stadsonderzoek, expositie en programma van stadslab RAUM over eenzaamheid. In de periode april 2020 t/m november 2020 hebben we een groot ontwerpend onderzoek opgezet samen met makers, bewoners en experts. Op deze website brengen we alle kennis en verbeeldingskracht samen. Vanaf half april lees je hier de resultaten het onderzoek. 

Eenzaamheid verdient een plek in onze stad. Een plek waar we onszelf in de ander kunnen herkennen en hoe eenzaam we onszelf soms ook voelen, waar we kunnen ervaren dat we toch niet alleen zijn. 

Laten we de grootste revolutie ontketenen die de wereld ooit heeft gekend. De revolutie waarbij het enige dat wordt afgebroken de gevangenis van ons denken is.
Ozan Aydogan

WAAROM EENZAAMHEID?

Als we de onderzoeken mogen geloven, worden we in de stad steeds eenzamer. Eenzaamheid is een gevoel. Bijna iedereen kent of ervaart het gevoel van tijd tot tijd: soms kortstondig omdat je in een moeilijke periode zit, soms langdurig. Ook al beleven we het gevoel van eenzaamheid onderling verschillend, we praten er niet graag over. Het taboe op eenzaamheid is groot.

Stadslab RAUM zit in Leidsche Rijn, Utrecht. Nergens in Nederland is er een nieuwe stadswijk waar in zo’n korte tijd zoveel nieuwe mensen zijn komen wonen: ruim 100.000 nieuwe bewoners in twintig jaar tijd. De eenzaamheid in Leidsche Rijn is hoog, aldus de Monitor Volksgezondheid Utrecht (een jaarlijkse enquête) en de Gezonde Wijkalliantie van Leidsche Rijn – Vleuten-De Meern (een netwerk met organisaties uit het domein van zorg en welzijn). Wat precies de reden is, is niet duidelijk.

De gemeente Utrecht zet zich in tegen die eenzaamheid met de aanpak Utrecht Omarmt en de Wijkopgave Gezondheid genaamd Groet en Ontmoet. Beide netwerken van organisaties, ondernemers en vrijwilligers initiëren o.a. activiteiten, samenkomsten gericht op ontmoetingen en trainingen. Uit de evaluatie van de aanpak in 2019-2020 blijkt echter dat er nog slecht zicht is op Utrechters die zeer ernstig eenzaam zijn.

Voor ons voldoende redenen om dieper in het fenomeen eenzaamheid te duiken dus, samen met creatieve makers, bewoners en experts.

Vulnerability is the only bridge to build connection.
Brené Brown
Leestijd: 5 minuten

Het verborgen probleem

Het thema eenzaamheid krijgt de afgelopen jaren veel aandacht in de media en de wetenschap. In de westerse wereld kennen we het begrip sinds de 17e eeuw. Lange tijd werd het geassocieerd met het leven buiten de stad. De natuur werd afgeschilderd als onvoorspelbaar en gevaarlijk: daar zou je in je eentje niet lang overleven. Tenzij je het lef had om als kluizenaar door het leven te gaan.

De huidige toename van eenzaamheid en de benadering ervan als een probleem, loopt parallel aan de verstedelijking van onze samenleving. De betekenis van eenzaamheid is veranderd door moderne trends en overtuigingen. Het oeroude overlevingsmechanisme hebben we niet meer nodig door de toegenomen welvaart. Toch is de eenzaamheid niet verdwenen. Het neemt juist toe, in alle rangen, standen en leeftijden. In onze gesocialiseerde maatschappij heeft eenzaamheid een vaste plek ingenomen.

Eenzaamheid kapselt je in en groeit als een schimmel of vacht om je heen.
De Eenzame Stad - Olivia Laing

Onzichtbaar
In de Volkskrant schreef de Utrechtse filosofe Marjan Slob: “Andere mensen kunnen van buitenaf niet zien hoe eenzaam jij bent.” Je kunt je überhaupt afvragen of je ‘de eenzamen’ in een hokje kunt plaatsen – eenzaamheid is een gevoel en gevoelens zijn veranderlijk. Soms zit iemand een week in het hokje, soms jarenlang.

In het vooronderzoek wat we deden voor Living Apart Together, zochten we al naar antwoorden op de vraag wie de ‘eenzamen’ zijn. Eenzamen zijn zeker niet alleen ouderen, waar het Nederlandse politieke beleid van minister Hugo de Jonge (minister Volksgezondheid, Welzijn en Sport) zich sterk op richt. ‘Eén tegen eenzaamheid’ is de preventiecampagne van de overheid sinds 2018. Het beleid richt zich op ouderen die minder vitaal en actief zijn. Aansluitend is in bijna 75% van de coalitieakkoorden van Nederlandse gemeenten een aanpak van eenzaamheid opgenomen (Movisie, 2018). Ook zij richten zich op kwetsbare ouderen, naast mensen met een psychische kwetsbaarheid of verstandelijke beperking, maar eigenlijk blijken alleen ouderen boven de tachtig vaker chronisch eenzaam, meestal door gezondheidsproblemen. De afgelopen twintig jaar blijkt de eenzaamheid onder ouderen zelfs licht te zijn afgenomen. Filosofe Slob is in haar artikel daarom kritisch op de Nederlandse eenzaamheids-aanpak.

Wie zijn de eenzamen?
Als we het hebben over ‘de eenzamen’ gaat het om heel veel verschillende mensen, die niet in één groep zijn in te delen. In wetenschappelijk onderzoek naar (chronische) eenzaamheid komt naar voren dat mensen met een migratieachtergrond, een laag opleidingsniveau en een laag inkomen bovengemiddeld eenzaam zijn. Maar zij niet alleen, ook jongeren, alleenstaanden en gescheiden mensen kampen volgens wetenschappelijk onderzoek in toenemende mate met eenzaamheid.
Dat eenzaamheid bij sommige groepen bovengemiddeld vaak voorkomt, betekent niet dat niet iedereen zich (soms)eenzaam kan voelen. Eenzaamheid sluimert in ons allemaal. Het is namelijk een innerlijke beleving, een gevoel van teleurstelling, gebrek of gemis. Wetenschappers definiëren eenzaamheid als: “A negative and subjective feeling that arises as a result of a discrepancy between a person’s desired and actual social relationships.” (Argen, 2017, p. 19). We vroegen ook de bezoekers van Living Apart Together hoe zij eenzaamheid zouden beschrijven. Zij gaven het woorden als: leeg, verdrietig, alleen, verveeld, depressief, stilte en niet gehoord worden. Wetenschapper Gerine Lodder, die veel onderzoek doet naar eenzaamheid onder jongeren, vergelijkt eenzaamheid met honger. Het is een signaal dat je behoefte hebt aan contact. 

Soorten eenzaamheid
Geestelijk wordt eenzaamheid ervaren op drie manieren. Je hebt
sociale, emotionele en existentiële eenzaamheid. Sociale eenzaamheid is het gemis van mensen om je heen. Emotionele eenzaamheid is het gebrek aan intieme relaties. Existentiële eenzaamheid is het ontbreken van betekenis in je leven. Eenzaamheid is dus over het algemeen lijden aan een gebrek aan verbinding: met anderen of met jezelf. 

In tegenstelling tot emoties zoals verdriet hebben en bang zijn is eenzaamheid niet direct van een gezicht af te lezen of te meten via de hersenen. Wetenschappers meten eenzaamheid al jaren aan de hand van scores die mensen aan zichzelf geven, zoals ‘niet eenzaam’, ‘matig eenzaam’, ‘ernstig eenzaam’. Deze methode is alleen omstreden, o.a. omdat niet iedereen dezelfde standaard voor eenzaamheid heeft. Mijn eenzaamheid is niet hetzelfde als jouw eenzaamheid, zegt o.a. de Utrechtse filosofe Marjan Slob, schrijver van het boek ‘De Lege Hemel’ over eenzaamheid. Scores meten is dus appels met peren vergelijken. Ook is het risico op een sociaal wenselijk antwoord zeer groot. Toch wordt eenzaamheid grotendeels op deze manier gemeten in Nederland. Je kunt je hierdoor afvragen of eenzaamheid echt toeneemt of dat onze verwachting van onze levensstandaard steeds hoger wordt.

Gevaar voor lichaam en geest
Er is een verschil tussen tijdelijke en chronische eenzaamheid. Tijdelijke eenzaamheid is als slecht weer: het gaat (hopelijk) weer voorbij, zoals Olivia Laing schrijft. Desondanks kun je een hoge bloeddruk en heftige stressreacties ervaren als je je eenzaam voelt. Chronische eenzaamheid is langdurig en kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen zoals bijvoorbeeld een slechter immuunsysteem, vroegtijdig overlijden en een grotere kans op dementie aldus wetenschappelijk onderzoek (Baker et al., 2015). 

Hulpverleners en onderzoekers spreken in het geval van langdurige eenzaamheid vaak over een negatieve of neerwaartse spiraal. De spiraal staat symbool voor iemand die zich steeds verder terugtrekt – met name emotioneel. Hoe lager op de spiraaltrap des te hoger het stressniveau en de kans dat iemand negatieve denkpatronen ontwikkelt. Daardoor daalt de zelfwaardering en de cyclus herhaalt zich, aldus het onderzoeksbureau Movisie. Het kan zelfs zo erg worden dat iemand nog met moeite het bed of de deur uitkomt.

Sociale en emotionele eenzaamheid overkomen je. Existentiële eenzaamheid kun je bewust (en onbewust) opzoeken, aldus wetenschapper Theo Van Tilburg (2020). Mensen kunnen namelijk kracht vinden in existentiële eenzaamheid. Door jezelf af te sluiten van de maatschappij of gemeenschap en je terug te trekken in jezelf, creëer je ruimte voor ontwikkelen van je eigen identiteit. Dit innerlijke proces van emotionele groei stimuleert het creatieve vermogen. 

Ozan Aydogan won in 2018 de Nederlands Kampioen Poetry Slam prijs. In dit teken vertegenwoordigde hij Nederland op het Poetry Slam wereldkampioenschap in Parijs. Toch besloot hij op zijn hoogtepunt te stoppen met het geven van optredens. Hij ontving erkenning voor zijn werk, maar dit alles liet hem leeg. Hij raakte overspannen, werd gediagnosticeerd met een angststoornis en verdween een tijd letterlijk en figuurlijk van het toneel. Tijdens deze afwezigheid hervond Ozan Aydogan, geïnspireerd door zijn roots, de drijfveer van zijn makerschap. Met speelse lichtheid, maar vastberaden, zocht hij opnieuw het toneel op. Dit keer om woorden te geven aan zijn gevoelens van existentiële eenzaamheid, voor ‘s werelds eerste binaurale spoken word muziekalbum en installatie, genaamd ‘Prachtige Wezens’.

MEER OVER PRACHTIGE WEZENS
Leestijd: 5 minuten (+ 15 minuten incl. video)

SAMEN CREËREN WE EEN TABOE

Familie, vrienden, kennissen, collega’s, ook al beleven we allemaal eenzaamheid in ons leven, we praten er niet vanzelfsprekend met elkaar over. Er rust een taboe op eenzaamheid, terwijl iedereen het gevoel kent.

We vroegen de bezoekers van de expositie van Living Apart Together waaraan zij eenzaamheid bij anderen herkennen. Een deel gaf aan dat zij het niet of moeilijk herkennen. Een ander deel gaf aan dat zij eenzaamheid herkennen omdat de eenzamen vertellen dat ze eenzaam zijn. Een enkeling gaf aan het aan gedrag te herkennen, bijvoorbeeld neerslachtigheid. 

Eenzaamheid en hulpverlening
Verschillende oorzaken kunnen leiden tot een gevoel van eenzaamheid: van het verlies van een dierbare, taal- en/of cultuurverschillen waardoor je moeilijker contact maakt, schulden waar je je voor schaamt of een achterstand in je persoonlijke ontwikkeling. Er is vrijwel altijd sprake van een stapeling van problemen.

Je zou kunnen stellen dat de eenzamen pas echt ‘zichtbaar’ worden als zij in de geestelijke gezondheidszorg terecht komen. Zorgverleners zoals (huis)artsen, verpleegkundigen en buurtteams komen eenzame mensen tegen in hun praktijk of aan huis. Dat is ook de ervaring van Mariska Minnen, kwartiermaker participatie bij Lister in Utrecht. Lister begeleidt mensen van wie het leven (tijdelijk) ontwricht is geraakt door een psychische kwetsbaarheid, biedt ondersteuning en als het nodig is ook huisvesting. Mariska Minnen hoort met enige regelmaat van hulpverleners over cliënten die kampen met eenzaamheid. Het komt ook weleens voor dat de hulpverlener het enige contact is wat de cliënt heeft. De cliënt is dan terecht gekomen in zo’n negatieve spiraal.

Eenzaamheid onder ouderen met een migratieachtergrond
De Utrechtse onderzoeker Hanan Nhass van het kennisinstituut Movisie in Utrecht deed onderzoek naar eenzaamheid onder ouderen met een migratieachtergrond. Zij vroeg zich af hoe ouderen met een Marokkaans-Islamitische achtergrond hun oude dag in Nederland beleven en ontdekte in haar onderzoek ‘Tussen verveling en vereenzaming’ dat deze ouderen relativering vinden in het geloof. “Het besef dat het wereldse leven eindig is en het eeuwige leven in het paradijs in het verschiet ligt, mits de nodige inspanning wordt gedaan, biedt hoop.”

Hoewel de geïnterviewde ouderen niet snel openlijk spraken over gevoelens van eenzaamheid, spraken zij gemakkelijker over gevoelens van el-kant; een sentiment dat verveling kan betekenen, maar ook een gemoedstoestand kan aanduiden die overeenkomt met neerslachtigheid. De term el-kant is volgens Nhass interessant, omdat hierin zowel sociale eenzaamheid (een gevoelsmatig gebrek aan sociale contacten) als emotionele eenzaamheid (een gevoelsmatig gebrek aan een hechte emotionele band met iemand) lijken samen te komen.

Niet in iedere cultuur of taal is het daarom vanzelfsprekend of gemakkelijk om over eenzaamheid te praten. Zo kennen wij in Nederland ook maar één woord voor eenzaamheid (negatief), terwijl de Engelse taal spreekt van solitude (positief) en loneliness (negatief).

Hanan Nhass was eerder te gast in Talkshow Het Hart x Living Apart Together. In het onderstaande fragment vertelt zij over haar onderzoek naar eenzaamheid onder ouderen met een migratieachtergrond:

 

Rode draad in de samenleving
Volgens de Vlaamse psychiater Dirk de Wachter is eenzaamheid de rode draad in deze samenleving. We moeten autonoom, succesvol, onafhankelijk en prestatiegericht zijn. Wanneer we onze gevoelens over eenzaamheid met elkaar delen, voldoet dit niet aan het mensbeeld wat de maatschappij hoog houdt.

“Het gaat over mensen die zich verstoten voelen, die zich niet begrepen voelen, die hechtingsproblemen hebben en zich niet verbonden voelen. Het gaat over stigma, het gaat over conflicten. Dat komt terug in alle diagnostische categorieën in het psychiatrische spectrum. Er zijn mensen die zeggen dat ik te veel naar mijn patiënten luister en hun problemen vertaal naar maatschappijkritiek. Mijn tegenwerping is dan dat de mensen die bij mij komen gevoelige zielen zijn, die de problemen van de tijd eerder ervaren dan de mens die doordramt en doet alsof er niets aan de hand is. Ik denk dat het signaal van kwetsbare mensen serieus moet worden genomen. Tegen mijn assistenten zeg ik dat ze heel goed naar hun patiënten moeten luisteren, want het zijn de signaalgevers van de tijd. Het is de kwetsbare mens die met zijn gevoeligheid iets wezenlijks kan zeggen over de zaken waar het echt om gaat. Over zaken die door veel mensen genegeerd worden, tot ze zelf tegen een muur lopen.” – Dirk De Wachter

De rol van hechting
In de psychologie wordt eenzaamheid vaak in verband wordt gebracht met het gebrek of gemis van warmte en affectie van een ander. Naast een goed gesprek kan non-verbaal gedrag zoals een kus van een geliefde, een knuffel van familie en een arm om je schouder van een vriend of vriendin helpen om je minder eenzaam te voelen.

De Wachter zegt ook dat hechting een rol speelt in eenzaamheid. Eén van de belangrijkste theorieën die hieraan ten grondslag ligt, is de hechtingstheorie van de Britse psychiater Bowlby. Wat Bowlby ontdekte: hechting in de vorm van warmte en affectie is net zo belangrijk als voedsel en water om als baby te kunnen overleven. Decennialang deed Bowlby onderzoek naar hoe baby’s zich hechten aan hun verzorgers. Liefdevolle aanraking is een essentiële factor als het gaat om hechting. Als je bent opgevoed door ouders die je bewust of onbewust weinig hebben aangeraakt, of onvoorspelbaar waren in hun gedrag, dan is er een kans dat je een angstige of vermijdende hechtingsstijl hebt ontwikkeld. Iemand met een angstige of vermijdende hechtingsstijl is gevoeliger voor eenzaamheid dan iemand met een veilige hechtingsstijl. Je ouders of verzorgers zijn dus sterk van invloed op de manier waarop iemand zich verbindt met anderen. 

Loneliness is a sign that you are in desperate need of yourself.
Rupi Kaur
Leestijd: 5 minuten (+ 60 minuten incl. video's)

Houd me vast

Aanraking is een levensbehoefte
Naar onze menselijke behoefte aan warmte en affectie is eindeloos veel onderzoek gedaan. Een gebrek hieraan kan leiden tot stress en andere mentale problemen. Sinds enkele jaren wordt dit gebrek ook wel huidhonger genoemd. De mentale gevolgen van huidhonger ontstaan omdat onze hersenen dan minder het hormoon oxytocine aanmaken, ook wel het knuffelhormoon genoemd. Oxytocine heeft een kalmerend en validerend effect: in de armen van iemand die je lief hebt, voel je je veilig en kom je tot rust. Ook een bemoedigend schouderklopje kan een vergelijkbaar effect hebben.

Nu is aanraking en dus oxytocine niet altijd voor iedereen beschikbaar. Zeker niet voor mensen met een verstandelijke, psychiatrische of lichamelijke beperking. Net als ieder mens hebben zij behoefte aan affectie, waaronder seks. De organisatie Flekszorg biedt hulp in de vorm van sekszorg voor mensen met een beperking, afgestemd op persoonlijke behoeften en wensen. Ook zijn er steeds meer therapievormen van aanraking, zoals knuffeltherapie. Het taboe op deze vorm van zorg is nog erg groot. Flekszorg heeft in de afgelopen jaren al ruim duizend cliënten kunnen voorzien van de broodnodige liefdevolle aanraking waar ieder mens recht op heeft.

Oprichter van Flekszorg Loet Berkelmans was te gast in Talkshow Het Hart x Living Apart Together. In het fragment vertelt zij over Flekszorg.

Een medicijn tegen eenzaamheid
Er zijn artsen die onderzoeken of er een medicijn te ontwikkelen is dat de lichamelijke effecten van eenzaamheid onderdrukt:

If we could successfully reduce the alarm system in the minds of lonely individuals, then we could have them reconnect, rather than withdraw from others. – Ellen Hendriksen

Fluister in mijn oor
Ook dé internettrend ASMR (Autonomous sensory meridian response) blijkt het aanmaken van oxytocine in onze hersenen te stimuleren. Op YouTube staan miljoenen ASMR video’s waarin plastic wordt verfrommeld, haar wordt geknipt en gefluisterd in microfoons. Het geluid van deze handelingen heeft een kalmerend effect op de luisteraar: de hartslag gaat omlaag, stress levels verminderen en mensen slapen beter omdat de hersenen door ASMR oxytocine aanmaken.

Een reis inwaarts
Iets radicaler maar niet minder fascinerend: ook de drugs
MDMA én truffels (psilocybine), beiden in combinatie met therapie, blijken potentie te hebben om de negatieve spiraal van eenzaamheid te doorbreken. De wetenschap rond de effecten van psychedelica krijgt sinds enkele jaren weer volop aandacht, onder andere van universiteiten zoals Harvard en Oxford. Ook in Maastricht wordt uitgebreid wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de effecten van psychedelica op ons bewustzijn en mentale gezondheid.

 

 

FLUISTEREN IN DE STAD? Bekijk het werk 'Soft Talk' van Jasper Zehetgruber & Marvin Unger
Leestijd: 7 minuten

Maakt de moderne stad ons eenzaam?

Eenzaamheid is onderdeel van het leven en hoort dus ook bij de stad. Het is te simpel om te zeggen dat de stad een oorzaak is van eenzaamheid, maar de stad is wél de plek waar we steeds meer los van elkaar samenleven.

De stad en de verbinding 
Dat heeft onder meer te maken met onze levensverwachting, die steeds hoger wordt, met de huishoudenssamenstelling die steeds kleiner wordt omdat we later (of niet meer) trouwen, omdat we maar één, twee of zelfs geen kinderen meer krijgen (minder dan voorheen), door verschuivingen in het datinglandschap én individualisering van onze samenleving. Psychologe Esther Perel verklaart deze veranderingen als volgt: “We look more frequently to our partner to provide the emotional and physical resources that a village or community used to provide”.

We hebben dus meer (emotionele) verwachtingen van onze romantische partners, mede omdat onze relaties met familieleden, vrienden, buren en stadsgenoten veranderen. We hechten ook meer waarde aan individuele vrijheid. Als je ervoor kiest om je te verbinden met een ander is het vinden van die perfecte soulmate zo makkelijk nog niet. Ook de focus op transactionele relaties (voort wat hoort wat) maakt tevens dat mensen bewuster en angstiger zijn in het aangaan van contacten (bang om niet tegemoet te kunnen komen aan de verwachtingen van de ander), aldus wetenschapper Franklin. Al deze veranderingen hebben invloed op onze steden: welke plekken we aandoen, wie we zien en spreken, hoe we wonen, enzovoorts. De stad is zo een spiegel van onze maatschappelijke ‘ziel’.

Ontwerpen tegen eenzaamheid
We are living apart, together. Je kunt ‘apart’ ontwerpen en je kunt ‘together’ ontwerpen. Onze huidige steden weerspiegelen de erfenis van een focus op ‘apart’ ontwerp, typerend voor het modernisme. De Bijlmermeer staat al decennia bekend als een flop in stedelijk ontwerp en kampt met de hoogste eenzaamheidscijfers van Amsterdam, samen met Osdorp: 23% van de inwoners van de wijk Bijlmer-Oost van 19 jaar of ouder is ernstig eenzaam. Ooit was de Bijlmermeer de stad van de toekomst: er waren wachtlijsten voor de mensen die in de flats met licht, lucht en ruimte wilden wonen. Nu weten we dat onder andere het modernistische ontwerp van De Bijlmermeer, hoewel onbedoeld, allerlei negatieve effecten heeft gehad. 

Het is dus belangrijk om aandacht te vestigen op manieren waarop we voor ‘together’ kunnen ontwerpen. Ontwerpen is een kwestie van intentie. Wat wil je? De stad van morgen ontwerpen we immers vandaag. 

Samen wonen
Wist je dat in Utrecht is nu al 51,7% van de bewoners alleenstaand is? Voor hen is de publieke en semi-publieke ruimte van de stad een huiskamer. Hier ontmoeten mensen elkaar. Het zijn de plekken waar een gevoel van samenleven en gemeenschap ontstaat. Het zijn de plekken waar we gelijkgestemden kunnen vinden (als je weet waar je moet zijn). Stedenbouwkundigen, architecten en ontwerpers hebben dus tot op zekere hoogte invloed op de mate waarin men kampt met eenzaamheid in de stad.

In de toekomst wordt het percentage alleenstaanden nog hoger, aldus het CBS. Dat we met meer alleenstaanden zijn in de stad heeft allerlei praktische gevolgen – voor onze woningmarkt én de semipublieke n publieke ruimte.

Eén van de meest nijpende gevolgen is dat de huizenmarkt krapper wordt door het toenemende aantal alleenstaanden: minder mensen wonen in meer woningen. De eenzaamheid in de stad neemt daardoor mogelijk sneller toe. Toch is er niet per se reden tot paniek: als een gevolg van de krapte ontstaan er ook nieuwe woonvormen op de markt, waaronder een fenomeen wat men co-living noemt. Een aantal woonvormen zijn in potentie een oplossing tegen de toenemende eenzaamheid.

Begrijp ons niet verkeerd: met meerdere mensen samenwonen op een relatief kleine oppervlakte is niet vanzelfsprekend een succesverhaal. Het voordeel is dat er meer aanleiding en ruimte is voor contact, via bijvoorbeeld een gemeenschappelijke keuken, tuin of community-programma. Toch betekent in sommige gevallen weinig ruimte (vaak voor veel geld – de stad wordt duurder) een situatie waarin services, faciliteiten en community-programma’s die niet nagekomen worden. De ontwikkelaar gebruikt dan de community belofte als een vorm van windowdressing. Een aantal co-living aanbieders zijn technisch gezien hotels. Lange gangen, een gemeenschappelijke lobby, maar interactie tussen de gasten (bewoners) is dus absoluut niet vanzelfsprekend. 

Gelukkig komen andere aanbieders hun beloften wél na. Er zijn dus woonconcepten waar de community écht een belangrijk aspect op de agenda is. Volgens Joop de Boer van Golfstromen is in Nederland de aanbieder OurDomain een interessant voorbeeld. Je m’appelle is ook een interessante kleinere partij. aldus de Boer. Zij bieden co-living in tijdelijk leegstaand vastgoed aan, ook op het plattelandSinds enkele maanden zie je aansluitend een stortvloed van nieuwe concepten van co-living ook voor andere groepen dan millennials. Bijvoorbeeld voor gezinnen of empty nesters, dus stellen waarvan de kinderen het huis uit zijn. Ook voor oudere dames worden nieuwe woonconcepten gestart, of voor meerdere generaties onder een dak. Als dat allemaal net iets te intens is voor je: ook samenwonen met een huisdier biedt voor veel alleenstaanden een uitstekende oplossing om een gevoel van eenzaamheid tegen te gaan. 

Loneliness is personal, and it is also political. Loneliness is collective; it is a city. We are in this together, this accumulation of scars, this world of objects, this physical and temporary heaven that so often takes on the countenance of hell. What matters is kindness; what matters is solidarity.
De Eenzame Stad - Olivia Laing

De structurele bezuinigingen op publieke voorzieningen, oftewel de plekken waar we elkaar kunnen ontmoeten, helpen niet echt bij het oplossen van eenzaamheid, maar steden of buurten compleet anders inrichten is ook niet nodig. 

Ruimte voor sociale interactie als onderdeel van stedelijk ontwerp
De oplossing zit ‘m volgens onderzoekers Masi, Chen, Hawkley and Cacioppo (2010) in het creëren van mogelijkheden voor sociale interactie in de semipublieke en publieke ruimte. Een gevoel van gemeenschap zorgt er namelijk voor dat een gevoel van eenzaamheid afneemt. Architecten, stedenbouwkundigen en planologen moeten hierin hun verantwoordelijkheid nemen, vinden zij. Het ontwerp van de stad moet sociaal contact stimuleren, willen we eenzaamheid tegengaan. 

Het alleen of samen deelnemen aan groepsinterventies leidt volgens Masi, Chen, Hawkley and Cacioppo (2010) tot betere resultaten dan individuele interventies tegen eenzaamheid. De oplossing ligt aldus hen in ‘the rebuilding of social bonds’. Bijvoorbeeld het vormen van sociale groepen met dezelfde interesses of gedeelde faciliteiten. Zelfs incidentele interventies zoals flashmobs in de publieke ruimte kunnen een positief effect hebben. 

NIEUWSGIERIG NAAR DE KRACHT VAN SOCIAL DESIGN EN PUBLIEKE INTERVENTIES? Check het werk 'Onhandig' van de Reuringdienst

Naast het stimuleren van sociale interacties kan ook het maken van intieme plekjes in de stad, buurt of binnenplaats een bijdrage leveren aan een minder eenzame stad. Het zijn de hoekjes en kleine ‘huiskamers’ buiten de deur waar je je op je gemak kunt voelen. In die gemakkelijke houding kun je je beter met elkaar verbinden. Een voorbeeld is Aldo van Eycks speeltuinen, waaronder de klimiglo, die hij inpaste in de lokale omgeving door gebruik te maken van de open ruimtes. Hij vond een mooie balans tussen intimiteit en openheid zodat de speeltuinen vloeiend overgingen in de rest van de stad. 

Ingrepen om te vertragen, ontmoeten en verbinden 
Nog zo’n vloeiende vorm is het (tijdelijk) installeren van kunstinstallaties in de publieke ruimte. Dat kunnen kunstzinnige installaties zijn die experimenteren met wat kan en mag in de stad, zo de verbeelding prikkelen en op subtiele manieren uitnodigen tot ontmoeting en verbinding. 

Dit soort kleine gebaren voegen ter plekke iets toe waardoor mensen vertragen (als zij zich dat kunnen veroorloven). Het kunnen ook minder kunstzinnige maar toch zinvolle ingrepen zijn als een set plantenbakken die een knus plekje creëert. Zolang het ons, de inwoners maar een gevoel van gemeenschap bezorgt.

 

VERBINDEN ZONDER WOORDEN VIA KUNST EN DESIGN Check het werk 'Harmonie' van Circus Family
Leestijd: 3 minuten

Hikikomori

In Japan, maar ook China, Hong Kong, Zuid-Korea en Singapore, kent men het fenomeen hikikomori (‘naar binnen keren’ in het Japans). Het zijn jonge mensen die zich letterlijk terugtrekken uit de maatschappij door zichzelf vrijwillig te isoleren in een slaapkamer of klein appartement. Zij breken hun sociale contacten af en verdwijnen uit het zicht van instituties en soms zelfs ouders. De hikikomori zijn de moderne kluizenaars van de stad. 

Oorspronkelijk dacht men in Japan aan een psychiatrische ziekte: waarom zouden deze jongeren zich terugtrekken en deze vorm van “withdrawal neurosis” vertonen? Waarom zouden zij weigeren om naar school en naar de sportclub te gaan? 

“School is a monoculture, everyone has to have the same opinion. If someone says something they’re out of the group” – Ichika (via BBC)

Terugtrekken als enige oplossing
Hikikomori is een stille aanklacht tegen de postmoderne cultuur die met de opkomst van het neoliberalisme in steden is ontstaan. Ook econoom Noreena Hertz spreekt in haar boek De Eenzame Eeuw over de invloed van kapitalisme en het effect van transactionele relaties (voort wat hoort wat) op onze sociale verhoudingen tot elkaar. In
de Volkskrant stelt zij: “Eenzaamheid omvat ook hoe we ons buitengesloten voelen door politici, hoe afgesneden we ons voelen van ons werk en onze werkplek, hoe machteloos, onzichtbaar en monddood velen van ons denken te zijn.” 

De hikikomori zien geen andere uitweg dan zich terugtrekken uit de postindustriële monocultuur. Een appartement of slaapkamer biedt dan een veilige en controleerbare omgeving, ver weg van het oordeel van de ander. 

Inmiddels weet men dat hikikomori geen cultureel fenomeen is. Ook in India en de Verenigde Staten kiezen jonge stedelingen er vaker bewust voor om zich minimaal zes maanden vrijwillig terug te trekken uit de maatschappij. Sommigen zelfs jaren, decennia. Ook hikikomori wordt gepsychiatriseerd. Deze mensen zouden afwijken van de norm en kampen met verschillende vormen van sociale angst. Een internet- of technologieverslaving blijkt in slechts 30% van de gevallen een probleem: minder dan men had verwacht op voorhand.

Stel je voor
De hikikomori kunnen ons inspireren om onszelf een andere samenleving voor te stellen, waarin we elkaar minder beschamen en beschuldigen van anders-denken of anders-doen. Kun jij je voorstellen dat je je langdurig zou terugtrekken uit de maatschappij om even verlost te zijn van het oordeel van de ander (niet alleen mensen in je omgeving, maar bijvoorbeeld ook de media)? Zo ja, waar zou jij je tijd aan besteden? 

'HIKIKOMORI' TOONT DE WERELD VAN ZO'N MODERNE KLUIZENAAR 3D animatie van William Knies
Leestijd: 6 minuten (+ 18 minuten incl. video)

Alleen zijn is oke

Er is nog een andere uitdaging die we kunnen aangaan: het normaliseren van alleen-zijn in steden. Eenzaam zijn wordt vaak verward met alleen zijn. Toch verschillen ze fundamenteel: eenzaamheid is een emotie, alleen zijn niet. 

Alleen zijn is het nieuwe normaal
Waarom is het normaliseren van alleen-zijn dan belangrijk? Alleenwonenden lopen een groter risico om eenzaam te worden dan paren zonder kinderen, eenoudergezinnen en paren met kinderen. Het is de belangrijkste indicator voor het ontdekken en onderzoeken van eenzaamheid in steden, aldus wetenschapper Snell (2017). In 2019 bestond Nederland uit 3 miljoen alleenwonenden ten opzichte van 8,4 miljoen huishoudens. Het CBS voorspelt dat dit aantal stijgt naar 3,5 miljoen in 2030, terwijl het aantal huishoudens afneemt tot 7,9 miljoen. Dat betekent dat straks 44% van Nederland alleen woont. In Utrecht is nu al 51,7% van de bewoners alleenstaand. Of zij ook alleenwonend zijn, is onduidelijk.

De zorg dat met de toename van het aantal alleenstaanden ook de eenzaamheid potentieel toeneemt, is dus niet geheel onterecht, maar het heeft ook te maken met hoe wij als maatschappij naar alleen-zijn kijken: er rust een taboe op alleen-zijn. Alleen wonen en alleen leven wordt vaak beschouwd als een tijdelijke status, die ophoudt als je een intieme, romantische relatie hebt gevonden. 

Gelukkig alleen 
Alleenstaand zijn is echter voor veel mensen een bewuste keuze. Wat als we een stad zouden creëren waarin het helemaal oké is om alleen te wonen en te leven? Met winkels waar je niet standaard twee- of vierpersoonsverpakkingen aangeboden krijgt? Waar je alleen uit eten kunt zonder schaamte?
In Japan lopen ze voorop: daar is het helemaal oké als je alleen uit eten gaat. Niemand die je raar aankijkt. Tal van restaurants zijn zelfs volledig ingericht voor solo-dining. Ook de convenience stores zijn gericht op de eenpersoonshuishoudens. Activiteiten ondernemen in je eentje? Ook geen probleem. Er is zelfs een woord voor deze opkomende (solo)cultuur: ‘ohitorisama’, Japans voor doing it alone. Met alle social media, waarbij van je verwacht wordt dat je altijd bereikbaar bent, is alleen zijn voor veel jonge Japanners de manier om tot rust te komen. 

Kunnen we het stadsleven op een positieve manier leuker en gezonder maken voor alleenstaanden? En daarmee helpen het taboe op alleen-zijn doorbreken (de stigmatisering van alleenstaanden wordt ook wel singlism genoemd)? Wie weet helpt het onze sociale verwachtingen rondom romantische relaties verminderen, zodat alleenstaanden ook minder worden gepusht om altijd maar op zoek te zijn, en zich dus tijdelijk eenzaam te voelen. We kunnen bijvoorbeeld activiteiten voor alleenstaanden organiseren (en dat zijn géén speeddate sessies), waar groepen worden geweigerd, om zo een fijne setting te creëren voor solo’s. 

Weg met het stigma
Theatermaker Marjon Moed wil strijden tegen ‘singlisme’. Singlisme is in Nederland nog niet zo bekend, terwijl singles het effect dagelijks voelen. Alles en iedereen denkt standaard vanuit ‘meerpersoonshuishoudens’. Je merkt het op het werk, in de supermarkt, op de huizenmarkt, in de media, etc. Het is tijd om afscheid te nemen van het stigma op single zijn en de ongelijke behandeling die daarmee gepaard gaat, aldus Marjon. Bewustwording is stap één op weg naar gelijkwaardigheid.
Samen met wijkrestaurant Venster opent Moed tijdens Living Apart Together het gelegenheidsrestaurant ‘Tafeltje voor 1’. Je wordt in de watten gelegd met met een driegangendiner van Wijkrestaurant Venster, theatervoorstelling en bijpassende borrel om te proosten op je solodiner in dit gelegenheidsrestaurant. Durf jij in je eentje uitgebreid te dineren? 

Marjon Moed was te gast in Talkshow Het Hart x Living Apart Together om te vertellen over Singlism en het taboe op alleen-zijn wat zij ervaart als ‘beroepsvrijgezel’.

COLOFON

Makers & partners: Siba Sahabi (o.a. i.s.m. Chris Rijksen en Marcelino Lopez), Ozan Aydogan (o.a. i.s.m. Vincent de Boer en Hans Schuttenbeld van High On Type), De Reuringdienst (Fier van den Berge, Bouke Bruins en Pim Bens), Circus Family, Jasper Zehetgruber i.s.m. Marvin Unger, William Knies, het Nieuw Utrechts Toneel (Het NUT), Marjon Moed, Wijkrestaurant Venster, Bibliotheek Utrecht, Utrecht in Dialoog, Gezonde Wijkalliantie Leidsche Rijn Vleuten-De Meern en met bijzonder veel dank aan Daphne van Ree (Gemeente Utrecht), Ineke Damen (Gemeente Utrecht), Nienke Horst (Gemeente Utrecht), Mariska Minnen (Lister), Isanne Yard, Dion Verbaan (Lister), Hanan Nhass (Movisie), Daniëlle Langendijk (Gezonde Wijkalliantie Leidsche Rijn Vleuten-De Meern), Irina van Aalst en de studenten van MSc Human Geography (Universiteit Utrecht) voor alle inspiratie, feedback en richting om het stadsonderzoek aan te laten sluiten bij de stad.

Selectiecommissie expositie: Rinke Vreeke, Danielle Arets, Xandra van der Eijck, Joop de Boer

Team RAUM: Larissa Koers (projectleider), Rinke Vreeke (curator & programmamaker & onderzoek), Iris Loos (marketing & communicatie), Leonie Dijkstra (website), Quentin Davelaar (facilitair management), Jacob Herrie (vooronderzoek).

Design research: Jop Japenga, Olga van Lingen (Afdeling Buitengewone Zaken)
Art direction: Marije Hobo, Anouk Diemel, Dennis Vlietinck (Wink)
Productie: Dennis Mulder, Jesper Groen, Bram Staal
Website: 178 Aardige Ontwerpers & Studio September
Illustraties (website): Sjoerd van Leeuwen
Tekstredactie: Nynke van Spiegel

facebook insta twitter youtube itunes spotify zaag oog search