Expositie
STADSONDERZOEK

Hoe kun je een sociaal-inclusieve stad creëren als eenzaamheid ervoor zorgt dat mensen zich terugtrekken in hun schulp, uit gebrek aan sociaal contact, emotionele verbinding of betekenis in het leven?

Eenzaamheid is niet alleen een gevaar voor de stad van de toekomst, maar ook een toenemend probleem in de stad van nu. Want wist je dat één op de tien Utrechters ernstige eenzaamheid ervaart? Onderzoek van de GGD in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag laat hetzelfde beeld zien. En niet alleen in Nederlandse steden is eenzaamheid onderwerp van gesprek. Toenemende eenzaamheid in steden is wereldwijd een hot topic. Maatregelen als gevolg van de coronacrisis doen daar nog een schepje bovenop.

Stadslab RAUM deed van april 2020 t/m april 2021 een publiek (ontwerpend) onderzoek naar eenzaamheid in Utrecht. Onder de naam Living Apart Together (LAT) presenteerden we een expositie en programma, opgezet en uitgevoerd door creatieve makers, bewoners, experts en professionals uit de stad. Daar kwamen niet alleen opzienbarende inzichten, maar ook bijzondere creatieve projecten uit voort.

DE STAD HEEFT LAST VAN HECHTINGSPROBLEMEN
Willen we een sociaal-inclusieve stad worden waar eenzaamheid steeds minder voorkomt, dan kunnen we niet langer alleen naar de eenzamen kijken tot zij de deur weer openen. Na een jaar Living Apart Together trokken we namelijk de conclusie: we zijn allemaal verantwoordelijkheid voor het creëren van een veilige en voorspelbare omgeving voor elkaar. Die verantwoordelijkheid kunnen we alleen samen dragen. Scroll naar beneden om te lezen hoe het onderzoek heeft geleid tot dit inzicht. Hopelijk kunnen we je inspireren om ook naar onverwachte ideeën en oplossingen voor eenzaamheid op zoek te gaan.

"Eenzaamheid verdient een plek in onze stad. Een plek waar we onszelf in de ander kunnen herkennen en hoe eenzaam we ons ook voelen, waar we ervaren dat we toch niet alleen zijn."
Rinke Vreeke (programma & onderzoek Living Apart Together)
Aanleiding:

Niet één maar twee virussen te verslaan

In april 2020 waart COVID-19 rond in Nederland. Koning Willem-Alexander stelt dat we niet één maar twee virussen te verslaan hebben. Op dat moment weten wij: er is geen beter moment voor een programma over het thema eenzaamheid dan nu. Met de komst van de lockdown en social distancing was het gevoel van eenzaamheid plots voor iedereen invoelbaar geworden. Ook ontdekten we dat de Gezonde Wijkalliantie in Leidsche Rijn in januari 2020 eenzaamheid als een opgave in een wijk had geagendeerd. 

MAKERS EN DENKERS
Bij RAUM doen we jaarlijks een publiek onderzoek met de stad Utrecht over een actueel stedelijk thema. Dit onderzoek doen we met makers en denkers. De makers komen uit allerlei kunst- en ontwerpdisciplines en doen ontwerpend onderzoek. Met hun creativiteit en verbeeldingskracht komen ze tot nieuwe ideeën, die we vervolgens testen in de stad om tot verrassende inzichten te komen. De vorm is gelijkwaardig aan de inhoud. Met alle makers werken we intensief samen. Zo sturen we hen op pad met een onderzoeksvraag, we verbinden hen aan organisaties en bewoners in Utrecht en vragen hen om tot een ontwerp te komen. Dit ontwerp gaan ze testen in de stad en de resultaten van dit experiment leggen ze vast zodat anderen hiervan kunnen leren. Wat ze maken loopt uiteen: een installatie, een film, een muzikaal spoken word album, een theatervoorstelling. Hoe ze hun inzichten vastleggen ook: een podcastserie, een documentaire, een artikel. De denkers die we betrekken bij het onderzoek nodigen we uit in ons programma, bijvoorbeeld een talkshow, een podcast of een lezing. Van filosoof tot psychiater, van wetenschapper tot journalist. Bij onze onderzoeken zijn altijd allerlei verschillende denkers betrokken.

IN EENZAAMHEID ONTMOETEN WE ELKAAR
In het onderzoek zijn wij, Stadslab RAUM, de aanjager. Voordat we makers en denkers oproepen of uitnodigen, doen we zelf vooronderzoek naar het thema. Uit dit onderzoek bleek dat zowel de eenzaamheid als de eenzamen in alle soorten, vormen en maten komen. De oplossing tegen eenzaamheid is complex, maar hoe dan ook gebaat bij plekken waar verbinding tot stand komt, online en offline. Daar hebben we ons dan ook op gericht: het creëren van ontmoetingen en verbindingen rondom het thema eenzaamheid. Dat is dan ook de vraag waarmee we makers hebben opgeroepen en uitgenodigd: kun jij iets ontwerpen wat ons tot nieuwe inzichten over eenzaamheid brengt?

WAT KUN JIJ MET DIT ONDERZOEK?
De resultaten van alle onderzoeken maken we op deze website inzichtelijk. Zo zorgen we ervoor dat de stad de uitkomsten kan adopteren. Idealiter worden de resultaten omarmd door beleidsmakers en professionals die zich dagelijks bezighouden met eenzaamheid in hun praktijk. Om dat voor elkaar te krijgen, hebben we het afgelopen jaar geïnfiltreerd in verschillende netwerken in de stad: het netwerk Utrecht Omarmt van de gemeente Utrecht en de Gezonde Wijkalliantie Leidsche Rijn en Vleuten-De Meern. Betrokkenen uit deze netwerken hebben we gesproken en gevraagd een bijdrage aan het programma te leveren of bijvoorbeeld feedback te geven op de onderzoeken van de makers. Sommigen van hen zijn samenwerkingspartners voor makers geworden. De partners zijn dermate geïnspireerd door de resultaten dat ze nu bekijken of de projecten een vervolg kunnen krijgen, bijvoorbeeld Lister met de theatervoorstelling ‘Op de koffie’ door het Nieuw Utrechts Toneel. Voor alle betrokkenen uit deze netwerken is Living Apart Together een inspiratie geweest, een frisse, creatieve en verdiepende manier om naar eenzaamheid te kijken. 

Hopelijk is dit ook het geval voor jou! Wanneer je doorklikt naar onderzoeken van onze makers, lees je onderaan wat het onderzoek voor jou kan betekenen. Huiver niet om contact op te nemen met RAUM, als je graag op een verrassende manier met eenzaamheid aan de slag gaat.

"Eenzaamheid is lijden aan een gebrek aan verbinding."
Marjan Slob (te gast in de podcast Maker & Denker)
Inzichten:

EENZAAM & IK/JIJ/WIJ

Een jaar lang doken we met de stad in het thema eenzaamheid. In de paragrafen hieronder lees je de belangrijkste bevindingen. Allereerst gaan we in op wat eenzaamheid voor jou als mens betekent. Wie zijn de mensen die lijden aan gevoelens van eenzaamheid? Welke soorten eenzaamheid bestaan er en wat doet eenzaamheid precies met je lichaam en geest? Vervolgens zoomen we langzaam uit. We kijken naar eenzaamheid in relatie tot anderen. Denk aan je nabije omgeving, oftewel familie, vrienden, kennissen, collega’s. Hoe herken je bijvoorbeeld eenzaamheid bij een ander? Waarom praten mensen moeilijk over eenzaamheid? En wat kun jij betekenen voor een ander? Als laatste zoomen we zó ver uit verder uit dat we de stad voor ons zien. Het is te simpel om te zeggen dat de stad een oorzaak is van eenzaamheid, maar de stad is wél de plek waar we steeds meer los van elkaar samenleven. Wat is daarop van invloed? Hoe is dat in andere steden? Wat kunnen we als stad doen? 

De impactmakers van Living Apart Together hebben een jaar lang gewerkt aan het ‘openen’ van on- en offline plekken waar het thema eenzaamheid centraal stond. Zij hebben het lastige thema door kunst bespreekbaar weten te maken, op allerlei manieren. In de tekst verwijzen we naar deze onderzoeken. Klik op de links als je meer wilt lezen over het betreffende onderzoek. 

Eenzaamheid is een gevoel. Iedereen ervaart het gevoel bewust of onbewust en van tijd tot tijd: soms kortstondig omdat je in een moeilijke periode zit, soms langdurig. Ook al beleven we het gevoel van eenzaamheid onderling verschillend, we praten er niet graag over. Eenzaamheid is over het algemeen lijden aan een gebrek aan verbinding: met anderen of met jezelf.

WIE ZIJN DE EENZAMEN?
Als we de onderzoeken mogen geloven, worden we steeds eenzamer. We zochten uit dat het om heel veel verschillende mensen gaat, die niet in één groep zijn in te delen. In wetenschappelijk onderzoek naar (chronische) eenzaamheid komt naar voren dat mensen met een migratieachtergrond, een laag opleidingsniveau en een laag inkomen bovengemiddeld eenzaam zijn. Maar zij niet alleen, ook jongeren, alleenstaanden en gescheiden mensen kampen volgens onderzoek in toenemende mate met eenzaamheid.

Maar dat betekent niet dat niet iedereen zich (soms)eenzaam kan voelen. Eenzaamheid sluimert in ons allemaal. Het is een innerlijke beleving, een gevoel van teleurstelling, gebrek of gemis. Wetenschappers definiëren eenzaamheid als: “A negative and subjective feeling that arises as a result of a discrepancy between a person’s desired and actual social relationships.” (Argen, 2017, p. 19).

We vroegen de bezoekers van de expositie Living Apart Together hoe zij eenzaamheid zouden beschrijven. Zij beschreven het gevoel zo: leeg, verdrietig, alleen, verveeld, depressief, stilte en niet gehoord worden. In het boek ‘De Eenzame Stad’ beschrijft de Britse schrijfster Olivia Laing eenzaamheid als volgt: “Eenzaamheid kapselt je in en groeit als een schimmel of vacht om je heen”. Onderzoeker Gerine Lodder, die veel onderzoek doet naar eenzaamheid onder jongeren, vergelijkt eenzaamheid met honger. Het is een signaal dat je behoefte hebt aan verbinding – met jezelf of met de ander. 

SOORTEN EENZAAMHEID
Geestelijk wordt eenzaamheid ervaren op drie manieren. Je hebt sociale, emotionele en existentiële eenzaamheid. Sociale eenzaamheid is het gemis van mensen om je heen. Emotionele eenzaamheid is het gebrek aan intieme relaties. Existentiële eenzaamheid is het ontbreken van betekenis in je leven.

In tegenstelling tot emoties zoals verdriet hebben en bang zijn is eenzaamheid niet direct van een gezicht af te lezen of te meten via de hersenen. Wetenschappers meten eenzaamheid al jaren aan de hand van scores die mensen aan zichzelf geven, zoals ‘niet eenzaam’, ‘matig eenzaam’, ‘ernstig eenzaam’. Deze methode is alleen omstreden, o.a. omdat niet iedereen dezelfde standaard voor eenzaamheid heeft. Mijn eenzaamheid is niet hetzelfde als jouw eenzaamheid, zegt o.a. de Utrechtse filosofe Marjan Slob, schrijver van het boek ‘De Lege Hemel’ over eenzaamheid. Scores meten is dus appels met peren vergelijken. Ook is het risico op een sociaal wenselijk antwoord zeer groot. Toch wordt eenzaamheid grotendeels op deze manier gemeten in Nederland. Je kunt je hierdoor afvragen of eenzaamheid echt toeneemt of dat onze verwachting van onze levensstandaard steeds hoger wordt. 

GEVAAR VOOR LICHAAM EN GEEST
Er is een verschil tussen tijdelijke en chronische eenzaamheid. Tijdelijke eenzaamheid is als slecht weer: het gaat (hopelijk) weer voorbij, zoals Olivia Laing schrijft. Desondanks kun je een hoge bloeddruk en heftige stressreacties ervaren als je je eenzaam voelt. Chronische eenzaamheid is langdurig en kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen zoals bijvoorbeeld een slechter immuunsysteem, vroegtijdig overlijden en een grotere kans op dementie aldus wetenschappelijk onderzoek (Baker et al., 2015). 

MEDICIJN
Er zijn artsen die onderzoeken of er een medicijn te ontwikkelen is dat de lichamelijke effecten van eenzaamheid onderdrukt: “If we could successfully reduce the alarm system in the minds of lonely individuals, then we could have them reconnect, rather than withdraw from others” aldus onderzoeker Ellen Hendriksen. Een iets radicaler ‘medicijn’: ook de drugs MDMA én truffels (psilocybine), beiden in combinatie met therapie, blijken potentie te hebben om de negatieve spiraal van eenzaamheid te doorbreken. De wetenschap rond de effecten van psychedelica krijgt sinds enkele jaren weer volop aandacht, onder andere van universiteiten zoals Harvard en Oxford. Nu is een medicijn niet vanzelfsprekend de oplossing voor eenzaamheid. 

Familie, vrienden, kennissen, collega’s, ook al beleven we allemaal eenzaamheid in ons leven, we praten er niet vanzelfsprekend met elkaar over. Er rust een taboe op eenzaamheid, terwijl iedereen het gevoel kent.

RODE DRAAD IN DE SAMENLEVING
Verschillende oorzaken kunnen leiden tot een gevoel van eenzaamheid: van het verlies van een dierbare, taal- en/of cultuurverschillen waardoor je moeilijker contact maakt, schulden waar je je voor schaamt of een achterstand in je persoonlijke ontwikkeling. Er is vrijwel altijd sprake van een stapeling van problemen.

We vroegen de bezoekers van onze expositie waaraan zij eenzaamheid bij anderen herkennen. Een deel gaf aan dat zij het niet of moeilijk herkennen. Een ander deel gaf aan dat zij eenzaamheid herkennen omdat de eenzamen vertellen dat ze eenzaam zijn. Een enkeling gaf aan eenzaamheid aan gedrag te herkennen, bijvoorbeeld neerslachtigheid. 

→ Siba Sahabi onderzocht hoe je via schoonheid het gesprek over eenzaamheid kunt aangaan aan de hand van een multidisciplinair ontwerpproject. Hoe kunnen we esthetiek gebruiken om de treurigheid rond eenzaamheid weg te halen? Zij maakte een ruimtelijke installatie, een podcastserie met storyteller Chris Rijksen en een website met beeld en teksten van verschillende makers. Bekijk het onderzoek hier.

GEVOELIGE ZIELEN
In dit artikel beschrijft de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter hoe eenzaamheid de rode draad is die altijd terugkomt in zijn werk. “Het gaat over mensen die zich verstoten voelen, die zich niet begrepen voelen, die hechtingsproblemen hebben en zich niet verbonden voelen. Het gaat over stigma, het gaat over conflicten. Dat komt terug in alle diagnostische categorieën in het psychiatrische spectrum. Er zijn mensen die zeggen dat ik te veel naar mijn patiënten luister en hun problemen vertaal naar maatschappijkritiek. Mijn tegenwerping is dan dat de mensen die bij mij komen gevoelige zielen zijn, die de problemen van de tijd eerder ervaren dan de mens die doordramt en doet alsof er niets aan de hand is. Ik denk dat het signaal van kwetsbare mensen serieus moet worden genomen. Tegen mijn assistenten zeg ik dat ze heel goed naar hun patiënten moeten luisteren, want het zijn de signaalgevers van de tijd. Het is de kwetsbare mens die met zijn gevoeligheid iets wezenlijks kan zeggen over de zaken waar het echt om gaat. Over zaken die door veel mensen genegeerd worden, tot ze zelf tegen een muur lopen.”

ONGEMAKKELIJK CONTACT
Eenzaamheid is lastig te herkennen bij anderen. In de Volkskrant schreef de Utrechtse filosofe Marjan Slob: “Andere mensen kunnen van buitenaf niet zien hoe eenzaam jij bent”. Toch zijn er een aantal kenmerken. Hulpverleners en onderzoekers spreken in het geval van langdurige eenzaamheid vaak over een negatieve of neerwaartse spiraal. De spiraal staat symbool voor iemand die zich steeds verder terugtrekt – met name emotioneel. Hoe lager op de spiraaltrap des te hoger het stressniveau en de kans dat iemand negatieve denkpatronen ontwikkelt. Daardoor daalt de zelfwaardering en de cyclus herhaalt zich, aldus het onderzoeksbureau Movisie. Het kan zelfs zo erg worden dat iemand nog met moeite het bed of de deur uitkomt. Mensen die eenzaam zijn vertonen vaker ongezond gedrag: weinig bewegen, minder gezond eten en meer gebruik van verslavende middelen.

→ Het Nieuw Utrechts Toneel (NUT) onderzocht samen met Lister in Leidsche Rijn hoe buurtbewoners en hulpverleners reageren op iemand die worstelt met gevoelens van eenzaamheid. De voorstelling ‘Op de koffie’ creëert een veilige omgeving waarin je daarop kunt reflecteren. Bekijk het onderzoek hier

DE ROL VAN HECHTING
In de psychologie wordt eenzaamheid vaak in verband wordt gebracht met het gebrek of gemis van warmte en affectie van een ander. Naast een goed gesprek kan non-verbaal gedrag zoals een kus van een geliefde, een knuffel van familie en een arm om je schouder van een vriend of vriendin helpen om je minder eenzaam te voelen.

De Wachter zegt ook dat hechting een rol speelt in eenzaamheid (zie interview hierboven). Eén van de belangrijkste theorieën die hieraan ten grondslag ligt, is de hechtingstheorie van de Britse psychiater Bowlby. Wat Bowlby ontdekte: hechting in de vorm van warmte en affectie is net zo belangrijk als voedsel en water om als baby te kunnen overleven. Decennialang deed Bowlby onderzoek naar hoe baby’s zich hechten aan hun verzorgers. Liefdevolle aanraking is een essentiële factor als het gaat om hechting. Als je bent opgevoed door ouders die je bewust of onbewust weinig hebben aangeraakt, of onvoorspelbaar waren in hun gedrag, dan is er een kans dat je een angstige of vermijdende hechtingsstijl hebt ontwikkeld. Iemand met een angstige of vermijdende hechtingsstijl is gevoeliger voor eenzaamheid dan iemand met een veilige hechtingsstijl. Je ouders of verzorgers zijn dus sterk van invloed op de manier waarop iemand zich verbindt met anderen.

HET BELANG VAN AANRAKING
Naar onze menselijke behoefte aan warmte en affectie is eindeloos veel onderzoek gedaan. Een gebrek hieraan kan leiden tot stress en andere mentale problemen. Sinds enkele jaren wordt dit gebrek ook wel huidhonger genoemd. De mentale gevolgen van huidhonger ontstaan omdat onze hersenen dan minder het hormoon oxytocine aanmaken, ook wel het knuffelhormoon genoemd. Oxytocine heeft een kalmerend en validerend effect: in de armen van iemand die je lief hebt, voel je je veilig en kom je tot rust. Ook een bemoedigend schouderklopje kan een vergelijkbaar effect hebben. Nu is aanraking en dus oxytocine niet altijd voor iedereen beschikbaar. Zeker niet voor mensen met een verstandelijke, psychiatrische of lichamelijke beperking. 

→ Jasper Zehetgruber en Marvin Unger onderzochten de potentie van het fenomeen ASMR (Autonomous Sensory Meridian Response), dat net zoals aanraking het aanmaken van oxytocine in onze hersenen stimuleert. Kan dit fenomeen een uitkomst zijn als fysieke afstand gewenst is? Zij maakten een ruimtelijke installatie voor de expositie en interviewden experts. Bekijk het onderzoek hier

WOORDEN VOOR EENZAAMHEID
De Utrechtse onderzoeker Hanan Nhass deed onderzoek naar eenzaamheid onder ouderen met een migratieachtergrond. Zij vroeg zich af hoe ouderen met een Marokkaans-Islamitische achtergrond hun oude dag in Nederland beleven en ontdekte in haar onderzoek ‘Tussen verveling en vereenzaming’ dat deze ouderen relativering vinden in het geloof. “Het besef dat het wereldse leven eindig is en het eeuwige leven in het paradijs in het verschiet ligt, mits de nodige inspanning wordt gedaan, biedt hoop.”

Hoewel de geïnterviewde ouderen niet snel openlijk spraken over gevoelens van eenzaamheid, spraken zij gemakkelijker over gevoelens van el-kant; een sentiment dat verveling kan betekenen, maar ook een gemoedstoestand kan aanduiden die overeenkomt met neerslachtigheid. De term el-kant is volgens Nhass interessant, omdat hierin zowel sociale eenzaamheid (een gevoelsmatig gebrek aan sociale contacten) als emotionele eenzaamheid (een gevoelsmatig gebrek aan een hechte emotionele band met iemand) lijken samen te komen. Niet in iedere cultuur of taal is het dus vanzelfsprekend of gemakkelijk om over eenzaamheid te praten.

→ Hanan Nhass onderzocht samen met Islamitisch Cultureel Centrum Leidsche Rijn of een culturele activiteitenmiddag bijdraagt aan het begrijpbaar en bespreekbaar maken van eenzaamheid bij zelfstandig wonende (55+) ouderen met een Marokkaanse achtergrond. Samira Charroud illustreerde een herinnering aan de geslaagde dag. Bekijk het onderzoek hier

TABOE
Ook voor jongeren is eenzaamheid een onderwerp wat niet gemakkelijk besproken wordt. De eenzaamheid onder jongeren neemt toe: één op de tien jongeren is eenzaam. Zij zitten in de levensfase waarin een belangrijk deel van hun identiteit wordt gevormd en worstelen met existentiële levensvragen. Wie ben ik? Waartoe ben ik op aarde? Wie ziet en hoort mij? Existentiële eenzaamheid kun je bewust en onbewust opzoeken, aldus wetenschapper Theo Van Tilburg (2020). Door jezelf af te sluiten van de maatschappij of gemeenschap en je terug te trekken in jezelf. Je creëert zo ruimte voor het ontwikkelen van je eigen identiteit. Niet iedereen ervaart dat als prettig. Dit blijkt o.a. uit het EO programma ‘Alleenzaam’ waarin presentatrice Rachel Rosier met een aantal jongeren op zoek gaat naar de oorsprong van hun eenzaamheid. Zij worstelen bijvoorbeeld met hechtingsproblemen of angst om contact te maken met anderen. Onderzoeker Gerine Lodder zou graag zien dat met jongeren niet alleen wordt gesproken over hoe het gaat op school of met sporten, maar ook wordt gevraagd naar sociale onderwerpen zoals eenzaamheid. Onder en met jongeren is het bespreken van eenzaamheid een taboe.

→ Ozan Aydogan onderzocht of persoonlijke teksten, zoals een verhaal, gedicht of rap, een ingang kunnen zijn tot een kwetsbare dialoog over eenzaamheid. Hij keerde zelf inwaarts naar zijn persoonlijke ervaring met eenzaamheid om daarover een spoken word album en ruimtelijke installatie te maken. Aansluitend creëerde hij samen met docenten van VMBO/HAVO school X11 een workshopprogramma inclusief afsluitend optreden in TivoliVredenburg voor 97 leerlingen. Bekijk het onderzoek hier

Het is te simpel om te zeggen dat de stad een oorzaak is van eenzaamheid, maar de stad is wél de plek waar we steeds meer los van elkaar samenleven. Steden zijn een spiegel van onze maatschappelijke ‘ziel’. Zoom je uit, dan kun je ook aan ons collectieve gedrag zien dat we eenzamer worden. Bijvoorbeeld aan de structurele bezuinigingen op publieke voorzieningen, oftewel de plekken waar we elkaar kunnen ontmoeten. Dat helpt niet echt bij het oplossen van eenzaamheid, maar steden of buurten compleet anders inrichten is ook niet nodig. 

ALLEEN IN DE STAD
Allerlei maatschappelijke veranderingen zorgen ervoor dat onze steden veranderen. Onze relaties met familieleden, vrienden, buren en stadsgenoten veranderen. We hechten meer waarde aan individuele vrijheid. Een focus op transactionele relaties, maakt tevens dat mensen bewuster en angstiger zijn in het aangaan van contacten. Over het algemeen zijn we meer bang om niet tegemoet te kunnen komen aan de verwachtingen van de ander, aldus wetenschapper Franklin en de econome Noreene Hertz in het boek ‘De Eenzame Eeuw’. Door deze invloeden veranderen de plekken die we aandoen, wie we zien en spreken, hoe we wonen, enzovoorts. Volgens Dirk De Wachter leven we in een vrolijkheidsillusie. 

MODERNE KLUIZENAARS
Niet iedereen vind het makkelijk om met de snelheid van onze steden en relaties te leven. In Japan worstelt men met de ‘hikikomori’. Het zijn jonge mensen die zich letterlijk terugtrekken uit de maatschappij door zichzelf vrijwillig te isoleren in een slaapkamer of klein appartement. Zij breken hun sociale contacten af en verdwijnen uit het zicht van instituties en soms zelfs ouders. Hikikomori wordt ook wel een stille aanklacht tegen de postmoderne cultuur die met de opkomst van het neoliberalisme in steden is ontstaan genoemd. Een appartement of slaapkamer biedt voor deze jongeren een veilige en controleerbare omgeving, ver weg van het oordeel van de ander. Inmiddels weet men dat hikikomori geen cultureel fenomeen is. Ook in India en de Verenigde Staten kiezen jonge stedelingen er vaker bewust voor om zich minimaal zes maanden vrijwillig terug te trekken uit de maatschappij. Sommigen zelfs jaren, decennia. Hikikomori worden gepsychiatriseerd, bestempeld als ziek. Deze mensen zouden afwijken van de norm en kampen met verschillende vormen van sociale angst. Een internet- of technologieverslaving blijkt in slechts 30% van de gevallen een probleem.

→ William Knies maakte een korte animatiefilm over hikikomori. Samen met filosofe Marjan Slob onderzocht hij of het eigenlijk wel terecht is, dat de generatie van Marjan (jaren ’60) vaak zo negatief oordeelt over het online gedrag van de generatie van William (jaren ’90). Is er niet juist een enorm terrein te winnen in de virtuele wereld, als het gaat om sociale relaties aangaan en experimenteren met gedrag? Bekijk het onderzoek hier.

DE STAD ALS HUISKAMER
Voor alleenstaanden is de publieke en semi-publieke ruimte van de stad een huiskamer. Hier ontmoeten mensen elkaar. Het zijn de plekken waar een gevoel van samenleven en gemeenschap ontstaat. Eén van de meest nijpende gevolgen is dat de huizenmarkt krapper wordt door het toenemende aantal alleenstaanden: minder mensen wonen in meer woningen. Als een gevolg van de krapte ontstaan er ook nieuwe woonvormen op de markt, waaronder een fenomeen wat men
co-living noemt. Een aantal woonvormen zijn in potentie een oplossing tegen de toenemende eenzaamheid. Maar met meerdere mensen samenwonen op een relatief kleine oppervlakte is niet vanzelfsprekend een succesverhaal. Een aantal co-living aanbieders zijn technisch gezien hotels. Lange gangen, een gemeenschappelijke lobby, maar interactie tussen de gasten (bewoners) is dus absoluut niet vanzelfsprekend. Samenwonen met een huisdier schijnt voor veel alleenstaanden ook een uitstekende oplossing om een gevoel van eenzaamheid tegen te gaan.

De structurele bezuinigingen op publieke voorzieningen, oftewel de plekken waar we elkaar kunnen ontmoeten, helpen niet echt bij het oplossen van eenzaamheid, maar steden of buurten compleet anders inrichten is ook niet nodig. De oplossing zit ‘m volgens onderzoekers Masi, Chen, Hawkley and Cacioppo (2010) in het creëren van mogelijkheden voor sociale interactie in de semipublieke en publieke ruimte. Een gevoel van gemeenschap zorgt er namelijk voor dat een gevoel van eenzaamheid afneemt. Architecten, stedenbouwkundigen en planologen moeten hierin hun verantwoordelijkheid nemen, vinden zij. Het ontwerp van de stad moet meer sociaal contact stimuleren, willen we eenzaamheid tegengaan. Het alleen of samen deelnemen aan groepsinterventies leidt volgens Masi, Chen, Hawkley and Cacioppo (2010) tot betere resultaten dan individuele interventies tegen eenzaamheid. De oplossing ligt aldus hen in ‘the rebuilding of social bonds’. Bijvoorbeeld het vormen van sociale groepen met dezelfde interesses of gedeelde faciliteiten. Naast het stimuleren van sociale interacties kan ook het maken van intieme plekjes in de stad, buurt of binnenplaats een bijdrage leveren aan een minder eenzame stad. Het zijn de hoekjes en kleine ‘huiskamers’ buiten de deur waar je je op je gemak kunt voelen.

→ De Reuringdienst onderzocht of er in de 1,5-meter samenleving nog ruimte is voor spontane ontmoetingen. Met een serie speelse interventies brachten zij vreemden met elkaar in contact. Bekijk het onderzoek hier.

→ Circus Family onderzocht of het maken van meer intieme plekken door interactieve kunst een bijdrage kan leveren aan een minder eenzame stad. Zij creëerde een muzikale lichtinstallatie. Harmonie was een uitnodiging om een onbekende ruimte te ontdekken en open te staan voor een gedeelde ervaring en verbondenheid. Bekijk het onderzoek hier.

EENZAAM OF ALLEEN
In wetenschappelijk onderzoek wordt gesteld dat alleenwonenden een groter risico lopen om eenzaam te worden, ten opzichte van paren zonder kinderen, eenoudergezinnen en paren met kinderen. Voor hen ontbreekt in zo’n woonsituatie zowel fysieke nabijheid als een hecht sociaal vangnet en eenzaamheid ligt dan op de loer. Des te meer alleenwonenden, des te groter het risico op eenzaamheid, aldus wetenschapper Snell (2017). Met betrekking tot alleenstaanden komt het CBS met een vergelijkbare conclusie: “In 2017 ervoer 7 procent van de Nederlanders van 15 jaar of ouder sterke gevoelens van eenzaamheid. Het ontbreken van een partner in het huishouden is daarbij van belang. Alleenstaande ouders en mensen die gescheiden zijn rapporteren het vaakst dat zij sterk eenzaam zijn.”

De verwachting is dat in Nederland het aantal alleenstaanden in de toekomst toenemen van 3 miljoen in 2018 tot 3,8 miljoen in 2060 (bron). Deze groei hangt niet alleen samen met de algemene bevolkingsgroei, maar ook met opvallende maatschappelijke verschuivingen in relatievormen en leefstijlen. Denk aan bijvoorbeeld onze levensverwachting die steeds hoger wordt, terwijl de huishoudenssamenstelling steeds kleiner wordt omdat we later (of niet meer) trouwen. We hebben tegenwoordig andere (emotionele) verwachtingen van onze romantische partners, mede omdat onze relaties met familieleden, vrienden, buren en stadsgenoten veranderen. Psychologe Esther Perel verklaart dit als volgt: “We look more frequently to our partner to provide the emotional and physical resources that a village or community used to provide”. De toename van het aantal alleenstaanden is ook te verbinden aan het feit dat we maar één, twee of zelfs geen kinderen meer krijgen (minder dan voorheen), verschuivingen in het datinglandschap én de individualisering van onze samenleving. We hechten steeds meer waarde aan individuele vrijheid. Het gevolg van de maatschappelijke verschuivingen is een toename in het aantal alleenstaanden en een verhoogd risico op eenzaamheid. Daar kun je op verschillende manieren mee omgaan: eraan voorbijgaan of erop inspelen. In steden in Japan kiezen ze voor het laatste. Tal van restaurants zijn ingericht voor solo-dining. Ook de convenience stores zijn gericht op de eenpersoonshuishoudens. Er is zelfs een woord voor deze opkomende (solo)cultuur: ‘ohitorisama’, Japans voor doing it alone. In Nederland is dat echter nog nauwelijks het geval. Sterker nog, in Nederland lijkt er juist sprake van discriminatie van alleenstaanden, ook wel ‘singlisme’ genoemd.

→ Marjon Moed heeft voor Living Apart Together geëxperimenteerd met het creëren van een beweging, die de negatieve beeldvorming en ongelijke positie van alleenstaanden op de politieke agenda zet. Onderdeel van de beweging is een serie video’s, een Facebookcommunity in samenwerking met RAUM (‘Alleen is oké’), een podcast en een petitie gericht aan de bekendste alleenstaande man van Nederland: Mark Rutte. Bekijk het onderzoek hier.

Conclusie:

De stad heeft hechtingsproblemen

Het klinkt als een grap: een onderzoeksconclusie die stelt dat er sprake is van hechtingsproblemen in de stad. Toch is dat de belangrijkste uitkomst van Living Apart Together, waar honderden Utrechters bewust en onbewust aan meededen. Zij werden op allerlei manieren betrokken bij het onderzoek. Als bezoeker van de expositie en programmering, maar ook als expert, professional en ervaringsdeskundige.

Na het analyseren van alle onderzoeksresultaten kunnen we over het algemeen stellen: ja, eenzaamheid is een toenemend probleem. Door corona krijgt het probleem gelukkig meer aandacht en ook ziet men steeds beter dat allerlei doelgroepen kampen met gevoelens van eenzaamheid, en niet alleen ouderen. Het is intussen ook algemeen bekend dat verschillende oorzaken kunnen leiden tot een gevoel van eenzaamheid. Eenzaamheid hoeft echter niet verder toe te nemen en het was de Vlaamse psychiater Dirk De Wachter die ons het verlossende inzicht bracht waarmee we plots alle onderzoeksresultaten eenvoudig konden verbinden. Op uitnodiging van RAUM en TivoliVredenburg benadrukte hij tijdens een livestream voor bijna duizend kijkers het belang van een gezonde hechtingsstijl:

“Hechting is het opgroeiende kind dat een veilige, voorspelbare omgeving nodig heeft om vertrouwelijk op te groeien. Zodat het kind later, in moeilijke omstandigheden, kan terugvallen op het idee; het komt wel goed, ik mag er zijn. Hechting gaat over een ouder dat het kind vertrouwen geeft, maar ook ruimte laat om het kind te laten mislukken, het [kind] gekwetst laat worden, om deze op te vangen en te zeggen: het kan geen kwaad, ik ben hier voor u. Zonder het kind te verstikken of te verstoten.” – Dirk De Wachter

Het belang van hechting wordt in tal van psychowetenschappelijke studies en boeken benadrukt, zoals in ‘Traumasporen’ van Bessel van der Kolk en ‘Verbonden’ van Amir Levine en Rachel Heller. Daarbij gaat het voornamelijk over de hechting in relatie tot je opvoeding, oftewel het individuele niveau. Naar aanleiding van de beschrijving van Dirk De Wachter zijn we het begrip ‘hechting’ anders gaan bekijken en gaan oprekken tot het collectieve niveau.

“Kijk je naar de stad als een omgeving van mensen, dan zijn we verbonden in tal van netwerken met vrienden, collega’s, buren, klasgenoten, vage kennissen en onbekenden op straat. Als je ‘de eenzamen’ dan bekijkt als mensen zich door een stapeling van traumatische ervaringen niet gezond (meer) kunnen hechten in die netwerken, dan begrijp je wat we bedoelen.” – Rinke Vreeke

Allerlei oorzaken kunnen leiden tot angstig, vermijdend of ambivalent gedrag (tekenen van hechtingsproblemen). Van racisme ervaren op een werkplek tot een scheiding thuis, het ervaren van een taalkloof of pestgedrag van klasgenoten. Angstig, vermijdend of ambivalent gedrag is zelfbescherming om ervoor te zorgen dat je niet nog eens zoiets meemaakt. Alleen door bewustwording van en compassie voor dit gedrag, samen met het aangereikt krijgen van nieuwe manieren om weerbaar te zijn in situaties die triggeren, kun je nieuwe positieve nieuwe ervaringen op te doen. Om stapje voor stapje te helen en je weer veilig te voelen. Maar óók die netwerken moeten dus veranderen en zich aanpassen. Het gezegde ‘it takes a village to raise a child’ blijkt relevanter dan ooit.

Willen we een sociaal-inclusieve stad worden, waar eenzaamheid steeds minder voorkomt, dan kunnen we niet langer alleen naar de eenzamen kijken tot zij de deur weer openen. We dragen allemaal verantwoordelijkheid in het creëren van een veilige en voorspelbare omgeving voor elkaar. De sleutel: tijd en aandacht voor niet alleen de lichte kanten van het bestaan, maar juist ook de donkere. Troost door daarin samen te delen. Ook dat hoort bij wie we in essentie zijn.

De psychologie stelt dat je onveilig hechtingsgedrag kunt helen door via onbekende wegen (nieuwe patronen en gedragen) nieuwe positieve ervaringen op te doen. Zo worden nieuwe hersenpaden aangelegd. Kunst is zo’n weg voor de maatschappij. De maatschappij is net als onze hersenen flexibel. Hopelijk hebben we je met Living Apart Together kunnen inspireren om ook naar onverwachte ideeën en oplossingen op zoek te gaan.

COLOFON

Makers & partners: Siba Sahabi (o.a. i.s.m. Chris Rijksen en Marcelino Lopez), Ozan Aydogan (o.a. i.s.m. Vincent de Boer en Hans Schuttenbeld van High On Type), De Reuringdienst (Fier van den Berge, Bouke Bruins en Pim Bens), Circus Family, Jasper Zehetgruber i.s.m. Marvin Unger, William Knies, het Nieuw Utrechts Toneel (NUT), Marjon Moed, Samira Charroud, Wijkrestaurant Venster, Utrecht in Dialoog, Gezonde Wijkalliantie Leidsche Rijn Vleuten-De Meern, Utrecht Omarmt en met bijzonder veel dank aan Daphne van Ree & Nienke Horst (Gemeente Utrecht), Ineke Damen (Gemeente Utrecht), Nienke Horst (Gemeente Utrecht), Mariska Minnen (Lister), Isanne Yard, Dion Verbaan (Lister), Hanan Nhass (Movisie), Daniëlle Langendijk (Gezonde Wijkalliantie Leidsche Rijn Vleuten-De Meern), Irina van Aalst en de studenten van MSc Human Geography (Universiteit Utrecht), Psychosociaal Overleg van Julius Gezondheidscentrum in Leidsche Rijn voor alle inspiratie, feedback en richting om het stadsonderzoek aan te laten sluiten bij de stad.

Team RAUM: Rinke Vreeke (curator/programmamaker & onderzoek & proces), Larissa Koers (projectleider), Iris Loos (marketing & communicatie), Leonie Dijkstra (website), Quentin Davelaar (facilitair management), Jacob Herrie (vooronderzoek), Danielle Arets (selectiecommissie), Xandra van der Eijck (selectiecommissie), Joop de Boer (selectiecommissie)
Design research: Jop Japenga, Olga van Lingen (Afdeling Buitengewone Zaken)
Art direction: Marije Hobo, Anouk Diemel, Dennis Vlietinck (Wink)
Productie: Dennis Mulder, Jesper Groen, Bram Staal
Website: 178 Aardige Ontwerpers & Studio September
Illustraties (website): Sjoerd van Leeuwen
Tekstredactie: Nynke van Spiegel

facebook insta twitter youtube itunes spotify zaag oog search