Expositie Programma

STADSLAB RAUM PRESENTEERT…

13 november 2020 t/m 7 maart 2021
Berlijnplein, Utrecht

Wist je dat één op de tien Utrechters ernstige eenzaamheid ervaart? Onderzoek van de GGD in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag laat hetzelfde beeld zien. En niet alleen in Nederlandse steden is eenzaamheid onderwerp van gesprek. Toenemende eenzaamheid in steden is wereldwijd een hot topic. Maatregelen als gevolg van de coronacrisis doen daar nog een schepje bovenop. Desondanks is het taboe op eenzaamheid groot, terwijl iedereen het gevoel kent. Eenzaamheid is immers een universele, menselijke emotie. Maar als we onze gevoelens niet durven delen, kunnen we ook niet met elkaar verbinden.

Stadsonderzoek
Living Apart Together is een stadsonderzoek, expositie en programma rondom de toenemende eenzaamheid in steden van stadslab RAUM. In de afgelopen maanden hebben we met tientallen creatieven achter de schermen gewerkt aan dit ‘ontwerpend onderzoek’. Van interview tot interventie, we hebben heel wat 
sleutelfiguren en bewoners in de stad bevraagd over eenzaamheid. Daar is een expositie en programmering uit voortgekomen. Op deze website lees je de bevindingen tot nu toe in een long read. Je kunt de artikelen ook los van elkaar lezen.

Het onderzoek loopt door t/m 7 maart 2021. In de komende maanden vullen we dit onderzoek aan met inzichten vanuit de expositie, programmering én het publiek. Help je mee? Scroll helemaal naar beneden om 9 vragen te beantwoorden over eenzaamheid of deel een tip, gedachte of idee in een mailtje: livingaparttogether@raumutrecht.nl. Professionals kunnen via dit e-mailadres meer informatie opvragen over een rondleiding en workshop in samenwerking met RAUM en Afdeling Buitengewone Zaken.

Programma
Vanuit het stadsonderzoek zijn veel werken (expositie) en activiteiten (programma) ontstaan, waarmee de makers van Living Apart Together ‘testen’ of hun aannames werken en waarmee zij reacties en inzichten ophalen bij publiek. Over de resultaten vertellen we je in het voorjaar van 2021 graag meer! 
Nieuwsgierig naar de programmering, waaronder Tafeltje voor 1 en Op de koffie? Of onze serie Super Solo (voor alleenstaanden), de gespreksavond met filosofe Marjan Slob of het Bosbaden met een natuurcoach? Check de agenda via de button ‘Programma’ hierboven.

Expositie
Benieuwd naar de expositie? Klik op de onderstaande button om de deelnemende makers te bekijken. Zij hebben voor Living Apart Together nieuw werk gemaakt. Wil je de werken bekijken op het Berlijnplein? Dan raden we je aan om rond het einde van de middag tijdens de schemering te komen (rond 17:00 uur). Alle werken spelen namelijk met licht en geluid. De expositie is buiten, coronaproof én gratis! Je hoeft dus niet te reserveren.

Laten we de grootste revolutie ontketenen die de wereld ooit heeft gekend. De revolutie waarbij het enige dat wordt afgebroken de gevangenis van ons denken is.
Ozan Aydogan

Aanleiding: Taboe

Als we de onderzoeken mogen geloven, worden we in de stad steeds eenzamer. Eenzaamheid is een menselijke emotie. Bijna iedereen kent of ervaart het gevoel van tijd tot tijd: soms kortstondig omdat je in een moeilijke periode zit, soms langdurig. Ook al beleven we de emotie onderling verschillend, we praten er niet graag over. Het taboe op eenzaamheid is groot, maar als we onze gevoelens niet delen, kunnen we ook niet met elkaar verbinden.

Een pasklare oplossing tegen eenzaamheid bestaat niet. De oorzaken en gevolgen zijn breed en veelomvattend. Verwacht van ons geen medicijn, een voorstel voor een andere beleidsaanpak of artist statements waarmee we je gaan wegblazen. Verwacht van ons geen oplossing of antwoord – wél bieden we je een dosis creativiteit en inspiratie om vanuit verschillende perspectieven over eenzaamheid na te denken. Want eenzaamheid verdient een plek in onze stad. Een plek waar we onszelf in de ander kunnen herkennen en hoe eenzaam we onszelf soms ook voelen, waar we kunnen ervaren dat we toch niet alleen zijn. Waar we elkaar kunnen vinden – bewust door mooie gesprekken en onbewust door verrassende ontmoetingen. Living Apart Together presenteert eenzaamheid als een zorg en verantwoordelijkheid van de stad in plaats van het individu alleen. We brengen bestaande ideeën over eenzaamheid bij elkaar en voegen daar de verbeeldingskracht van creatieve makers aan toe.

Eenzaamheid in Utrecht
Stadslab RAUM zit in Leidsche Rijn, Utrecht. Nergens in Nederland is er een nieuwe stadswijk waar in zo’n korte tijd zoveel nieuwe mensen zijn komen wonen: ruim 100.000 nieuwe bewoners in twintig jaar tijd. De eenzaamheid in Leidsche Rijn is hoog, aldus de Monitor Volksgezondheid Utrecht (een jaarlijkse enquête) en de Gezonde Wijkalliantie van Leidsche Rijn – Vleuten-De Meern (een netwerk met organisaties uit het domein van zorg en welzijn). Wat precies de reden is, is niet duidelijk.

De gemeente Utrecht zet zich in tegen die eenzaamheid met de aanpak Utrecht Omarmt en de Wijkopgave Gezondheid genaamd Groet en Ontmoet. Beide netwerken van organisaties, ondernemers en vrijwilligers initiëren o.a. activiteiten, samenkomsten gericht op ontmoetingen en trainingen. Uit de evaluatie van de aanpak in 2019-2020 blijkt echter dat er nog slecht zicht is op Utrechters die zeer ernstig eenzaam zijn.

Vulnerability is the only bridge to build connection.
Brené Brown
Leestijd: 5 minuten

Het verborgen probleem

Het thema eenzaamheid krijgt de afgelopen jaren veel aandacht in de media en de wetenschap. In de westerse wereld kennen we het begrip sinds de 17e eeuw. Lange tijd werd het geassocieerd met het leven buiten de stad. De natuur werd afgeschilderd als onvoorspelbaar en gevaarlijk: daar zou je in je eentje niet lang overleven. Tenzij je het lef had om als kluizenaar door het leven te gaan.

De huidige toename van eenzaamheid en de benadering ervan als een probleem, loopt parallel aan de verstedelijking van onze samenleving. De betekenis van eenzaamheid is veranderd door moderne trends en overtuigingen. Het oeroude overlevingsmechanisme hebben we niet meer nodig door de toegenomen welvaart. Toch is de eenzaamheid niet verdwenen. Het neemt juist toe, in alle rangen, standen en leeftijden. In onze gesocialiseerde maatschappij heeft eenzaamheid een vaste plek ingenomen.

Dat Koning Willem-Alexander eenzaamheid een virus noemde in zijn toespraak over de impact van COVID-19, is tekenend voor de tijd waarin we leven. Ondanks alle communicatiemiddelen en relatieve dichtheid waarin we op elkaar wonen, toont onderzoek aan dat er steeds meer eenzamen zijn. Naast de geestelijke impact, kan eenzaamheid ook leiden tot een verhoogd stressniveau of verslaving, veranderende hersenfuncties, Alzheimer, ziekten, depressie en in extreme gevallen zelfmoord. Daarom is eenzaamheid een zorg van iedereen, ook van de niet-eenzamen.

Eenzaamheid kapselt je in en groeit als een schimmel of vacht om je heen.
De Eenzame Stad - Olivia Laing

Onzichtbaar
In de Volkskrant schreef de Utrechtse filosofe Marjan Slob: “Andere mensen kunnen van buitenaf niet zien hoe eenzaam jij bent.” Je kunt je überhaupt afvragen of je ‘de eenzamen’ in een hokje kunt plaatsen – eenzaamheid is een emotie en emoties zijn veranderlijk. Soms zit iemand een week in het hokje, soms jarenlang.
In het vooronderzoek wat we deden voor Living Apart Together, zochten we al naar antwoorden op de vraag wie de ‘eenzamen’ zijn. Eenzamen zijn zeker niet alleen ouderen, waar het Nederlandse politieke beleid van minister Hugo de Jonge (minister Volksgezondheid, Welzijn en Sport) zich sterk op richt. ‘Eén tegen eenzaamheid’ is de preventiecampagne van de overheid sinds 2018. Het beleid richt zich op ouderen die minder vitaal en actief zijn. Aansluitend is in bijna 75% van de coalitieakkoorden van Nederlandse gemeenten een aanpak van eenzaamheid opgenomen (Movisie, 2018). Ook zij richten zich op kwetsbare ouderen, naast mensen met een psychische kwetsbaarheid of verstandelijke beperking, maar eigenlijk blijken alleen ouderen boven de tachtig vaker chronisch eenzaam, meestal door gezondheidsproblemen. De afgelopen twintig jaar blijkt de eenzaamheid onder ouderen zelfs licht te zijn afgenomen. Filosofe Slob is in haar artikel daarom kritisch op de Nederlandse eenzaamheids-aanpak.

Wie zijn de eenzamen?
Als we het hebben over ‘de eenzamen’ gaat het om heel veel verschillende mensen, die niet in één groep zijn in te delen. In wetenschappelijk onderzoek naar (chronische) eenzaamheid komt naar voren dat mensen met een migratieachtergrond, een laag opleidingsniveau en een laag inkomen bovengemiddeld eenzaam zijn. Maar zij niet alleen, ook jongeren, alleenstaanden en gescheiden mensen kampen volgens wetenschappelijk onderzoek in toenemende mate met eenzaamheid.
Dat eenzaamheid bij sommige groepen bovengemiddeld vaak voorkomt, betekent niet dat niet iedereen zich (soms)eenzaam kan voelen. Eenzaamheid sluimert in ons allemaal. Het is namelijk een innerlijke beleving, een gevoel van teleurstelling, gebrek of gemis. Wetenschappers definiëren eenzaamheid als: “A negative and subjective feeling that arises as a result of a discrepancy between a person’s desired and actual social relationships.” (Argen, 2017, p. 19).

In samenwerking met Bibliotheek Utrecht omarmen we tijdens de Denkplaats de eenzaamheid en gaan we in gesprek met de Utrechtse filosofe Marjan Slob. Zij publiceerde in oktober 2020 het boek ‘De lege hemel: over eenzaamheid’ waarbij zij van een afstandje kijkt naar dit fascinerende fenomeen. Ook 3D-kunstenaar William Knies schuift aan, om te vertellen over zijn film en het fenomeen ‘hikikomori’ – jongeren die zich terugtrekken uit de maatschappij en zich vrijwillig isoleren in een klein appartement.

De Denkplaats is een programma van Bibliotheek Utrecht: geen saaie, stoffige lezing maar samen nadenken, samendoen en wellicht zelfs tot oplossingen komen.

MEER OVER 'IEDEREENZAAM'

Eenzaam of alleen? 
We hebben nog wel eens de neiging eenzaamheid te verwarren met alleen zijn, maar eenzaamheid gaat niet over de hoeveelheid (kwantiteit) connecties die je hebt, maar over de kwaliteit van je contacten en hoe jij die kwaliteit persoonlijk ervaart. Des te groter de kloof tussen de sociale relaties die iemand verlangt met de realiteit van deze relaties, des te eenzamer iemand is.

Recent onderzoek onderscheid vervolgens drie typen eenzaamheid: sociale, emotionele en existentiële eenzaamheid. Sociale eenzaamheid is het gemis van mensen om je heen. Emotionele eenzaamheid is het gebrek aan intieme relaties. Existentiële eenzaamheid is het ontbreken van betekenis in het leven. Daarnaast is er er ook een verschil tussen tijdelijke en chronische eenzaamheid. Tijdelijke eenzaamheid is als slecht weer: het gaat (hopelijk) weer voorbij, zoals Olivia Laing schrijft in De eenzame stad.

Sociale en emotionele eenzaamheid overkomen je. Existentiële eenzaamheid kun je bewust (en onbewust) opzoeken, aldus wetenschapper Theo Van Tilburg (2020). Mensen kunnen namelijk kracht vinden in existentiële eenzaamheid. Door jezelf af te sluiten van de maatschappij of gemeenschap en je terug te trekken in jezelf, creëer je ruimte voor ontwikkelen van je eigen identiteit. Dit innerlijke proces van emotionele groei stimuleert het creatieve vermogen. 

Ozan Aydogan won in 2018 de Nederlands Kampioen Poetry Slam prijs. In dit teken vertegenwoordigde hij Nederland op het Poetry Slam wereldkampioenschap in Parijs. Toch besloot hij op zijn hoogtepunt te stoppen met het geven van optredens. Hij ontving erkenning voor zijn werk, maar dit alles liet hem leeg. Hij raakte overspannen, werd gediagnosticeerd met een angststoornis en verdween een tijd letterlijk en figuurlijk van het toneel. Tijdens deze afwezigheid hervond Ozan Aydogan, geïnspireerd door zijn roots, de drijfveer van zijn makerschap. Met speelse lichtheid, maar vastberaden, zocht hij opnieuw het toneel op. Dit keer om woorden te geven aan zijn gevoelens van existentiële eenzaamheid, voor ‘s werelds eerste binaurale spoken word muziekalbum en installatie, genaamd Prachtige Wezens.

MEER OVER PRACHTIGE WEZENS
Leestijd: 5 minuten (+ 35 minuten incl. video's)

Negatieve spiraal

Verschillende oorzaken kunnen leiden tot een gevoel van eenzaamheid: van het verlies van een dierbare, taal- en/of cultuurverschillen waardoor je moeilijker contact maakt, schulden waar je je voor schaamt of een achterstand in je persoonlijke ontwikkeling. Onderzoek naar de oorsprong van eenzaamheid is dan ook bijzonder ingewikkeld. Er is vrijwel altijd sprake van een stapeling van problemen.

Eenzaamheid en hulpverlening
Je zou kunnen stellen dat de eenzamen pas echt ‘zichtbaar’ worden als zij in de geestelijke gezondheidszorg terecht komen. Zorgverleners zoals (huis)artsen, verpleegkundigen en buurtteams komen eenzame mensen tegen in hun praktijk of aan huis. Dat is ook de ervaring van Mariska Minnen, kwartiermaker participatie bij Lister in Utrecht. Lister begeleidt mensen van wie het leven (tijdelijk) ontwricht is geraakt door een psychische kwetsbaarheid, biedt ondersteuning en als het nodig is ook huisvesting. Mariska Minnen hoort met enige regelmaat van hulpverleners over cliënten die kampen met eenzaamheid. Het komt ook weleens voor dat de hulpverlener het enige contact is wat de cliënt heeft. De cliënt is dan terecht gekomen in een negatieve spiraal en verkeert in mentaal en fysiek isolement, waardoor ze met moeite hun bed of deur uitkomen.

Natuurlijk komen niet álle eenzamen terecht in de geestelijke gezondheidszorg. In die zin is er wat voor te zeggen dat het Nederlandse beleid zich vooral richt op preventie: het voorkomen van eenzaamheid. Maar zoals filosofe Marjan Slob zich afvraagt in de Volkskrant: ‘Kun je met kopjes koffie uitgedeeld door vrijwilligers de negatieve spiraal waar eenzamen in terecht komen doorbreken?’.

Eenzaamheid onder ouderen met een migratieachtergrond
Waar bijzonder weinig zicht op is, is eenzaamheid onder ouderen met een migratieachtergrond, aldus onderzoeker Hanan Nhass van het kennisinstituut Movisie in Utrecht. Zij vroeg zich af hoe ouderen met een Marokkaans-Islamitische achtergrond hun oude dag in Nederland beleven. Voelen zij zich weleens eenzaam?

Je zou denken dat iemand met minimaal drie kinderen zich niet eenzaam kan voelen, maar wat betekenen wekelijkse familiebezoekjes nog als een betekenisvol gesprek ontbreekt? En wat betekent een wekelijks bezoek als je gewend bent in je land van herkomst met verschillende generaties in huis te wonen? – Hanan Nhass

Nhass ontdekte in haar onderzoek ‘Tussen verveling en vereenzaming’ dat deze ouderen relativering vinden in het geloof. “Het besef dat het wereldse leven eindig is en het eeuwige leven in het paradijs in het verschiet ligt, mits de nodige inspanning wordt gedaan, biedt hoop.” En hoewel de geïnterviewde ouderen niet snel openlijk spraken over gevoelens van eenzaamheid, spraken zij gemakkelijker over gevoelens van el-kant; een sentiment dat verveling kan betekenen, maar ook een gemoedstoestand kan aanduiden die overeenkomt met neerslachtigheid. De term el-kant is volgens Nhass interessant, omdat hierin zowel sociale eenzaamheid (een gevoelsmatig gebrek aan sociale contacten) als emotionele eenzaamheid (een gevoelsmatig gebrek aan een hechte emotionele band met iemand) lijken samen te komen.

Hanan Nhass was eerder te gast in Talkshow Het Hart x Living Apart Together. In het onderstaande fragment vertelt zij over haar onderzoek naar eenzaamheid onder ouderen met een migratieachtergrond:

 

Thuis bij gelijkgestemden 
Nu wordt er door beleidsmakers in steden vaak ingezet op plekken waar ontmoetingen tot stand kunnen komen. Denk aan dagbestedingen, buurthuizen, wijkcentra gericht op gezondheid en ruimtes voor participatie, maar voor lang niet alle ouderen is een ontmoetingscentrum een goed idee, aldus onderzoeker Tineke Fokkema (bijzonder hoogleraar Ageing, Families and Migration aan de Erasmus Universiteit Rotterdam). De huidige Nederlandse verpleeghuizen sluiten nog nauwelijks aan bij de groter wordende groep ouderen met een migratieachtergrond. Naast praktische wensen waar deze centra niet in voorzien (gebedsruimte, tv-zenders of verplegend personeel dat de eigen taal spreekt) is er volgens Fokkema sprake van een onderliggend verlangen bij deze ouderen: “Het is een diepere, innerlijke laag. Het gaat over je thuis voelen en deel uitmaken van een groep. De meeste mensen willen zich omringen met gelijkgestemden en dat verlangen lijkt sterker te worden naarmate je ouder wordt.”

Volgens Fokkema kunnen verzorgingstehuizen voor bijvoorbeeld Turkse, Marokkaanse en Chinese gemeenschappen bijdragen aan het gevoel uit te maken van een groep. Specifieker nog gaat het om een fijne omgeving waar men ‘aan een half woord genoeg heeft’. Zo bestaat er in Amsterdam een woonzorgcentrum met een roze vleugel voor homoseksuele ouderen. Organisaties zoals Stichting RozeZorg, een organisatie die zich inzet voor LHBT-ouderen, doet dat heel goed, aldus Fokkema: “Zij brengen roze vleugels onder de aandacht, maar gaan ook naar reguliere zorginstellingen om te onderzoeken hoe homovriendelijk die zijn. Zorginstellingen kunnen vervolgens een Roze Loper-certificaat ontvangen. Een dergelijke aanpak zou voor migrantenouderen ook goed kunnen werken, mits er voldoende aandacht is voor de diepere laag van hun wensen en behoeften.”

Eenzaamheid onder jongeren
Ook jongeren voelen zich in toenemende mate eenzaam. Sommige wetenschappers wijzen met hun vinger naar hun overmatig gebruik van social media. Ontwikkelingspsycholoog en onderzoeker Gerine Lodder (Universiteit Tilburg) vergelijkt de eenzaamheid onder jongeren met een lichamelijk signaal wat lijkt op honger. Honger naar contact in plaats van eten. Hoe ze met dat signaal omgaan, is waar het misgaat. Eenzame jongeren blijken zeer gevoelig voor signalen van anderen: ben ik wel leuk? Vinden ze me wel aardig? In deze aflevering van Pauw delen jongeren en Gerine Lodder hun inzichten.

Toen ik op mijn werk vertelde dat ik mij soms eenzaam voel, vonden mensen dit moeilijk te begrijpen. Je kan het niet aan mij zien. Ze denken dat ik een heel sociaal leven heb, dat ik ieder weekend ga stappen, maar dat is totaal niet zo. – Bryan in Pauw

Ontwikkelingspsycholoog Suzanne van de Groep (Erasmus Universiteit Rotterdam) doet momenteel onderzoek naar prosociaal gedrag onder jongeren, zowel online als offline: “Sociaal contact is super belangrijk voor ze. Er zijn zelfs onderzoeken die laten zien dat bij jongeren die te weinig sociaal contact hebben een gebied in de hersenen actief wordt waar ook pijn geregistreerd wordt.”

Suzanne van de Groep was te gast in Talkshow Het Hart x Living Apart Together. In dit fragment vertelt zij over haar onderzoek naar de behoefte van jongeren om iets te betekenen voor een ander, de invloed van social media en de toenemende eenzaamheid die jongeren, zeker in tijden van corona, ervaren.

Eenzaamheid en de maatschappij
Allerlei dominante ideeën over religie, macht, steden, relaties (o.a. het vinden van een soulmate) en de opkomst en rol van technologie hebben de betekenis van eenzaamheid veranderd. De stapeling van al deze ideeën heeft geleid tot de framing van eenzaamheid als een probleem voor de volksgezondheid, een epidemie.

Eenzaamheid is een taboe geworden. Dit taboe zorgt ervoor dat eenzamen de last die zij dragen niet durven, kunnen of willen delen. De emotie blijft terugkeren in het hoofd en hart van het individu, verhult in schaamte. Het is een gevolg van ons huidige mensbeeld.

Diagnose en preventie 
Volgens de Vlaamse psychiater Dirk de Wachter is eenzaamheid de rode draad in deze samenleving. We moeten autonoom, succesvol, onafhankelijk en prestatiegericht zijn. Wanneer we onze gevoelens over eenzaamheid met elkaar delen, voldoet dit niet aan het mensbeeld wat de maatschappij hoog houdt. Onder andere de media houdt dit mensbeeld stevig in stand. Ondertussen worden emoties die niet passen bij de gewenste norm in toenemende mate gepsychiatriseerd: het aantal diagnostische categorieën in de DSM-5 (het naslagwerk voor de classificatie van psychische stoornissen) neemt al jaren toe. Wijkt je gedrag af van wat we als maatschappij ‘normaal’ vinden? Ervaar je intense emoties die leiden tot gedrag wat we in de maatschappij bestempelen met termen als burn-out, depressie, ADHD? Dan kun je in de GGZ een diagnose verwachten. “Maar worden we dáár nu niet juist ziek van?”, vraagt de Vlaamse psycholoog Paul Verhaeghe zich af in deze podcast van De Correspondent.
De Wachter pleit voor het heft in eigen handen nemen: “De eerste preventie ligt bij mensen zelf. In elkaar ontmoeten en met elkaar praten. Niet alleen over leukigheden maar ook over wat er niet goed gaat. Natuurlijk is het moeilijk om te praten met iemand met verdriet. Toch is het niet alleen de taak van psychologen en psychiaters. Zorg is een verantwoordelijkheid van iedereen, “ zegt hij in dit artikel.

Verwachting vs. realiteit
De mens is fundamenteel eenzaam, aldus De Wachter. De Wachter ziet eenzaamheid dus niet per definitie als een probleem: “Het is een wezenlijke levenspositie die iedereen ondervindt. Het kan geen kwaad om daar af en toe in te zitten.”
Het wordt pas een probleem als we de eenzaamheid in onszelf of in anderen beschamen. Afwijzing schaadt het zelfbeeld. Waarom heb jij nog steeds geen relatie? Je bent toch zo leuk? Als je dat vervolgens zelf ook gaat geloven, loop je het risico om je eenzaam te gaan voelen. De verwachting van jezelf (ik moet een relatie hebben) klopt dan niet met de realiteit (ik heb geen relatie). Door onze gevoelens met elkaar te delen, kunnen we er gezamenlijk voor zorgen dat het ervaren van eenzaamheid minder pijnlijk wordt.

Collectieve eenzaamheid
Volgens De Wachter zet de samenleving nu teveel in op het individu. Ervaar je eenzaamheid? Dan moet je de oplossing zoeken bij jezelf en de therapeut, is nu de norm, maar volgens de Wachter schuilt de oplossing in het onder ogen durven zien van onze collectieve eenzaamheid: door dit voor elkaar bespreekbaar te maken, creëren we een uitnodiging tot liefdevolle verbinding. Om tegelijkertijd er samen voor te gaan zorgen dat men gelijkgestemden kan vinden, waarin dat gelijk ook gevonden wordt.

Ook Laing beschrijft in haar boek De Eenzame Stad hoe chronisch eenzame mensen steeds minder in staat zijn om betekenisvol te verbinden met anderen. Ze sluiten zich af. Het wordt daardoor moeilijker om uit gedragspatronen te stappen. Iemand die eenzaam is, voelt zich minder verbonden met andere individuen én de samenleving.

Loneliness is a sign that you are in desperate need of yourself.
Rupi Kaur
Leestijd: 5 minuten (+ 60 minuten incl. video's)

Houd me vast

Aanraking is een levensbehoefte
Eenzaamheid wordt in de psychologie in verband gebracht met het gebrek of gemis van warmte en affectie van een ander. Naast een goed gesprek kan non-verbaal gedrag zoals een kus van een geliefde, een knuffel van familie en een arm om je schouder van een vriend of vriendin helpen om je minder eenzaam te voelen.

Naar onze menselijke behoefte aan warmte en affectie is eindeloos veel onderzoek gedaan. Eén van de belangrijkste theorieën die hieraan ten grondslag ligt, is de hechtingstheorie van de Britse psychiater Bowlby. Decennialang deed hij onderzoek naar hoe baby’s zich hechten aan hun verzorger. Wat hij ontdekte: warmte en affectie zijn net zo belangrijk als voedsel en water om als baby te kunnen overleven. Als volwassene geef je je relaties vorm naar het gedrag, oftewel hechtingspatroon wat je jezelf hebt aangeleerd als baby. Je verzorgers en de omgeving waarin je opgroeit is sterk van invloed op je hechtingsstijl. Liefdevolle aanraking is daarin een belangrijke factor. Iemand met een angstige of vermijdende hechtingsstijl is gevoeliger voor eenzaamheid dan iemand met een veilige hechtingsstijl.

Iedereen heeft recht op aanraking
Gebrek aan affectie kan leiden tot stress en andere mentale problemen. Dat komt omdat onze hersenen dan minder het hormoon oxytocine aanmaken, ook wel het knuffelhormoon genoemd. Oxytocine heeft een kalmerend en validerend effect: in de armen van iemand die je lief hebt, voel je je veilig en kom je tot rust. Ook een bemoedigend schouderklopje kan een vergelijkbaar effect hebben. Nu is aanraking en dus oxytocine niet altijd voor iedereen beschikbaar. Zeker niet voor mensen met een verstandelijke, psychiatrische of lichamelijke beperking. Net als ieder mens hebben zij behoefte aan affectie, waaronder seks. De organisatie Flekszorg biedt hulp in de vorm van sekszorg voor mensen met een beperking, afgestemd op persoonlijke behoeften en wensen. Het taboe op deze vorm van zorg is nog erg groot, maar Flekszorg heeft in de afgelopen jaren al ruim duizend cliënten kunnen voorzien van de broodnodige liefdevolle aanraking waar ieder mens recht op heeft.

Oprichter van Flekszorg Loet Berkelmans was te gast in Talkshow Het Hart x Living Apart Together. In het fragment vertelt zij over Flekszorg.

Alternatieven voor aanraking
Er zijn artsen die onderzoeken of er een medicijn te ontwikkelen is dat de lichamelijke effecten van eenzaamheid onderdrukt:

If we could successfully reduce the alarm system in the minds of lonely individuals, then we could have them reconnect, rather than withdraw from others. – Ellen Hendriksen

Er zijn meer alternatieven die het broodnodige knuffelhormoon oxytocine stimuleren. Zo doen Sima Ipakchian Askari en Larissa Meijer beiden onderzoek naar het effect van aanraking op afstand, waaronder op afstand door een robot.

Fluister in mijn oor
Ook dé internettrend ASMR (Autonomous sensory meridian response) blijkt het aanmaken van oxytocine in onze hersenen te stimuleren. Op YouTube staan miljoenen ASMR video’s waarin plastic wordt verfrommeld, haar wordt geknipt en gefluisterd in microfoons. Het geluid van deze handelingen heeft een kalmerend effect op de luisteraar: de hartslag gaat omlaag, stress levels verminderen en mensen slapen beter omdat de hersenen door ASMR oxytocine aanmaken.

 

FLUISTEREN IN DE STAD? Bekijk het werk 'Soft Talk' van Jasper Zehetgruber & Marvin Unger

Een reis inwaarts
Iets radicaler maar niet minder fascinerend: ook de drugs
MDMA én truffels (psilocybine), beiden in combinatie met therapie, blijken potentie te hebben om de negatieve spiraal van eenzaamheid te doorbreken. De wetenschap rond de effecten van psychedelica krijgt sinds enkele jaren weer volop aandacht, onder andere van universiteiten zoals Harvard en Oxford. Ook in Maastricht wordt uitgebreid wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de effecten van psychedelica op ons bewustzijn en mentale gezondheid.

 

Leestijd: 7 minuten

Maakt de moderne stad ons eenzaam?

Eenzaamheid is onderdeel van het leven en hoort dus ook bij de stad. Het is te simpel om te zeggen dat de stad een oorzaak is van eenzaamheid, maar de stad is wél de plek waar we steeds meer los van elkaar samenleven.

De stad en de verbinding 
Dat heeft onder meer te maken met onze levensverwachting, die steeds hoger wordt, met de huishoudenssamenstelling die steeds kleiner wordt omdat we later (of niet meer) trouwen, omdat we maar één, twee of zelfs geen kinderen meer krijgen (minder dan voorheen), door verschuivingen in het datinglandschap én individualisering van onze samenleving. Psychologe Esther Perel verklaart deze veranderingen als volgt: “We look more frequently to our partner to provide the emotional and physical resources that a village or community used to provide”.

We hebben dus meer (emotionele) verwachtingen van onze romantische partners, mede omdat onze relaties met familieleden, vrienden, buren en stadsgenoten veranderen. We hechten ook meer waarde aan individuele vrijheid. Als je ervoor kiest om je te verbinden met een ander is het vinden van die perfecte soulmate zo makkelijk nog niet. Ook de focus op transactionele relaties (voort wat hoort wat) maakt tevens dat mensen bewuster en angstiger zijn in het aangaan van contacten (bang om niet tegemoet te kunnen komen aan de verwachtingen van de ander), aldus wetenschapper Franklin. Al deze veranderingen hebben invloed op onze steden: welke plekken we aandoen, wie we zien en spreken, hoe we wonen, enzovoorts. De stad is zo een spiegel van onze maatschappelijke ‘ziel’.

Ontwerpen tegen eenzaamheid
We are living apart, together. Je kunt ‘apart’ ontwerpen en je kunt ‘together’ ontwerpen. Onze huidige steden weerspiegelen de erfenis van een focus op ‘apart’ ontwerp, typerend voor het modernisme. De Bijlmermeer staat al decennia bekend als een flop in stedelijk ontwerp en kampt met de hoogste eenzaamheidscijfers van Amsterdam, samen met Osdorp: 23% van de inwoners van de wijk Bijlmer-Oost van 19 jaar of ouder is ernstig eenzaam. Ooit was de Bijlmermeer de stad van de toekomst: er waren wachtlijsten voor de mensen die in de flats met licht, lucht en ruimte wilden wonen. Nu weten we dat onder andere het modernistische ontwerp van De Bijlmermeer, hoewel onbedoeld, allerlei negatieve effecten heeft gehad. 

Het is dus belangrijk om aandacht te vestigen op manieren waarop we voor ‘together’ kunnen ontwerpen. Ontwerpen is een kwestie van intentie. Wat wil je? De stad van morgen ontwerpen we immers vandaag. 

Samen wonen
Wist je dat in Utrecht is nu al 51,7% van de bewoners alleenstaand is? Voor hen is de publieke en semi-publieke ruimte van de stad een huiskamer. Hier ontmoeten mensen elkaar. Het zijn de plekken waar een gevoel van samenleven en gemeenschap ontstaat. Het zijn de plekken waar we gelijkgestemden kunnen vinden (als je weet waar je moet zijn). Stedenbouwkundigen, architecten en ontwerpers hebben dus tot op zekere hoogte invloed op de mate waarin men kampt met eenzaamheid in de stad.

In de toekomst wordt het percentage alleenstaanden nog hoger, aldus het CBS. Dat we met meer alleenstaanden zijn in de stad heeft allerlei praktische gevolgen – voor onze woningmarkt én de semipublieke n publieke ruimte.

Eén van de meest nijpende gevolgen is dat de huizenmarkt krapper wordt door het toenemende aantal alleenstaanden: minder mensen wonen in meer woningen. De eenzaamheid in de stad neemt daardoor mogelijk sneller toe. Toch is er niet per se reden tot paniek: als een gevolg van de krapte ontstaan er ook nieuwe woonvormen op de markt, waaronder een fenomeen wat men co-living noemt. Een aantal woonvormen zijn in potentie een oplossing tegen de toenemende eenzaamheid.

Begrijp ons niet verkeerd: met meerdere mensen samenwonen op een relatief kleine oppervlakte is niet vanzelfsprekend een succesverhaal. Het voordeel is dat er meer aanleiding en ruimte is voor contact, via bijvoorbeeld een gemeenschappelijke keuken, tuin of community-programma. Toch betekent in sommige gevallen weinig ruimte (vaak voor veel geld – de stad wordt duurder) een situatie waarin services, faciliteiten en community-programma’s die niet nagekomen worden. De ontwikkelaar gebruikt dan de community belofte als een vorm van windowdressing. Een aantal co-living aanbieders zijn technisch gezien hotels. Lange gangen, een gemeenschappelijke lobby, maar interactie tussen de gasten (bewoners) is dus absoluut niet vanzelfsprekend. 

Gelukkig komen andere aanbieders hun beloften wél na. Er zijn dus woonconcepten waar de community écht een belangrijk aspect op de agenda is. Volgens Joop de Boer van Golfstromen is in Nederland de aanbieder OurDomain een interessant voorbeeld. Je m’appelle is ook een interessante kleinere partij. aldus de Boer. Zij bieden co-living in tijdelijk leegstaand vastgoed aan, ook op het plattelandSinds enkele maanden zie je aansluitend een stortvloed van nieuwe concepten van co-living ook voor andere groepen dan millennials. Bijvoorbeeld voor gezinnen of empty nesters, dus stellen waarvan de kinderen het huis uit zijn. Ook voor oudere dames worden nieuwe woonconcepten gestart, of voor meerdere generaties onder een dak. Als dat allemaal net iets te intens is voor je: ook samenwonen met een huisdier biedt voor veel alleenstaanden een uitstekende oplossing om een gevoel van eenzaamheid tegen te gaan. 

Loneliness is personal, and it is also political. Loneliness is collective; it is a city. We are in this together, this accumulation of scars, this world of objects, this physical and temporary heaven that so often takes on the countenance of hell. What matters is kindness; what matters is solidarity.
De Eenzame Stad - Olivia Laing

De structurele bezuinigingen op publieke voorzieningen, oftewel de plekken waar we elkaar kunnen ontmoeten, helpen niet echt bij het oplossen van eenzaamheid, maar steden of buurten compleet anders inrichten is ook niet nodig. 

Ruimte voor sociale interactie als onderdeel van stedelijk ontwerp
De oplossing zit ‘m volgens onderzoekers Masi, Chen, Hawkley and Cacioppo (2010) in het creëren van mogelijkheden voor sociale interactie in de semipublieke en publieke ruimte. Een gevoel van gemeenschap zorgt er namelijk voor dat een gevoel van eenzaamheid afneemt. Architecten, stedenbouwkundigen en planologen moeten hierin hun verantwoordelijkheid nemen, vinden zij. Het ontwerp van de stad moet sociaal contact stimuleren, willen we eenzaamheid tegengaan. 

Het alleen of samen deelnemen aan groepsinterventies leidt volgens Masi, Chen, Hawkley and Cacioppo (2010) tot betere resultaten dan individuele interventies tegen eenzaamheid. De oplossing ligt aldus hen in ‘the rebuilding of social bonds’. Bijvoorbeeld het vormen van sociale groepen met dezelfde interesses of gedeelde faciliteiten. Zelfs incidentele interventies zoals flashmobs in de publieke ruimte kunnen een positief effect hebben. 

NIEUWSGIERIG NAAR DE KRACHT VAN SOCIAL DESIGN EN PUBLIEKE INTERVENTIES? Check het werk 'Onhandig' van de Reuringdienst

Naast het stimuleren van sociale interacties kan ook het maken van intieme plekjes in de stad, buurt of binnenplaats een bijdrage leveren aan een minder eenzame stad. Het zijn de hoekjes en kleine ‘huiskamers’ buiten de deur waar je je op je gemak kunt voelen. In die gemakkelijke houding kun je je beter met elkaar verbinden. Een voorbeeld is Aldo van Eycks speeltuinen, waaronder de klimiglo, die hij inpaste in de lokale omgeving door gebruik te maken van de open ruimtes. Hij vond een mooie balans tussen intimiteit en openheid zodat de speeltuinen vloeiend overgingen in de rest van de stad. 

Ingrepen om te vertragen, ontmoeten en verbinden 
Nog zo’n vloeiende vorm is het (tijdelijk) installeren van kunstinstallaties in de publieke ruimte. Dat kunnen kunstzinnige installaties zijn die experimenteren met wat kan en mag in de stad, zo de verbeelding prikkelen en op subtiele manieren uitnodigen tot ontmoeting en verbinding. 

Dit soort kleine gebaren voegen ter plekke iets toe waardoor mensen vertragen (als zij zich dat kunnen veroorloven). Het kunnen ook minder kunstzinnige maar toch zinvolle ingrepen zijn als een set plantenbakken die een knus plekje creëert. Zolang het ons, de inwoners maar een gevoel van gemeenschap bezorgt.

 

VERBINDEN ZONDER WOORDEN VIA KUNST EN DESIGN Check het werk 'Harmonie' van Circus Family
Leestijd: 3 minuten

Hikikomori

In Japan, maar ook China, Hong Kong, Zuid-Korea en Singapore, kent men het fenomeen hikikomori (‘naar binnen keren’ in het Japans). Het zijn jonge mensen die zich letterlijk terugtrekken uit de maatschappij door zichzelf vrijwillig te isoleren in een slaapkamer of klein appartement. Zij breken hun sociale contacten af en verdwijnen uit het zicht van instituties en soms zelfs ouders. De hikikomori zijn de moderne kluizenaars van de stad. 

Oorspronkelijk dacht men in Japan aan een psychiatrische ziekte: waarom zouden deze jongeren zich terugtrekken en deze vorm van “withdrawal neurosis” vertonen? Waarom zouden zij weigeren om naar school en naar de sportclub te gaan? 

“School is a monoculture, everyone has to have the same opinion. If someone says something they’re out of the group” – Ichika (via BBC)

Terugtrekken als enige oplossing
Hikikomori is een stille aanklacht tegen de postmoderne cultuur die met de opkomst van het neoliberalisme in steden is ontstaan. Ook econoom Noreena Hertz spreekt in haar boek De Eenzame Eeuw over de invloed van kapitalisme en het effect van transactionele relaties (voort wat hoort wat) op onze sociale verhoudingen tot elkaar. In
de Volkskrant stelt zij: “Eenzaamheid omvat ook hoe we ons buitengesloten voelen door politici, hoe afgesneden we ons voelen van ons werk en onze werkplek, hoe machteloos, onzichtbaar en monddood velen van ons denken te zijn.” 

De hikikomori zien geen andere uitweg dan zich terugtrekken uit de postindustriële monocultuur. Een appartement of slaapkamer biedt dan een veilige en controleerbare omgeving, ver weg van het oordeel van de ander. 

Inmiddels weet men dat hikikomori geen cultureel fenomeen is. Ook in India en de Verenigde Staten kiezen jonge stedelingen er vaker bewust voor om zich minimaal zes maanden vrijwillig terug te trekken uit de maatschappij. Sommigen zelfs jaren, decennia. Ook hikikomori wordt gepsychiatriseerd. Deze mensen zouden afwijken van de norm en kampen met verschillende vormen van sociale angst. Een internet- of technologieverslaving blijkt in slechts 30% van de gevallen een probleem: minder dan men had verwacht op voorhand.

Stel je voor
De hikikomori kunnen ons inspireren om onszelf een andere samenleving voor te stellen, waarin we elkaar minder beschamen en beschuldigen van anders-denken of anders-doen. Kun jij je voorstellen dat je je langdurig zou terugtrekken uit de maatschappij om even verlost te zijn van het oordeel van de ander (niet alleen mensen in je omgeving, maar bijvoorbeeld ook de media)? Zo ja, waar zou jij je tijd aan besteden? 

'HIKIKOMORI' TOONT DE WERELD VAN ZO'N MODERNE KLUIZENAAR 3D animatie van William Knies
Leestijd: 6 minuten (+ 18 minuten incl. video)

Alleen zijn is oke

Er is nog een andere uitdaging die we kunnen aangaan: het normaliseren van alleen-zijn in steden. Eenzaam zijn wordt vaak verward met alleen zijn. Toch verschillen ze fundamenteel: eenzaamheid is een emotie, alleen zijn niet. 

Alleen zijn is het nieuwe normaal
Waarom is het normaliseren van alleen-zijn dan belangrijk? Alleenwonenden lopen een groter risico om eenzaam te worden dan paren zonder kinderen, eenoudergezinnen en paren met kinderen. Het is de belangrijkste indicator voor het ontdekken en onderzoeken van eenzaamheid in steden, aldus wetenschapper Snell (2017). In 2019 bestond Nederland uit 3 miljoen alleenwonenden ten opzichte van 8,4 miljoen huishoudens. Het CBS voorspelt dat dit aantal stijgt naar 3,5 miljoen in 2030, terwijl het aantal huishoudens afneemt tot 7,9 miljoen. Dat betekent dat straks 44% van Nederland alleen woont. In Utrecht is nu al 51,7% van de bewoners alleenstaand. Of zij ook alleenwonend zijn, is onduidelijk.

De zorg dat met de toename van het aantal alleenstaanden ook de eenzaamheid potentieel toeneemt, is dus niet geheel onterecht, maar het heeft ook te maken met hoe wij als maatschappij naar alleen-zijn kijken: er rust een taboe op alleen-zijn. Alleen wonen en alleen leven wordt vaak beschouwd als een tijdelijke status, die ophoudt als je een intieme, romantische relatie hebt gevonden. 

Gelukkig alleen 
Alleenstaand zijn is echter voor veel mensen een bewuste keuze. Wat als we een stad zouden creëren waarin het helemaal oké is om alleen te wonen en te leven? Met winkels waar je niet standaard twee- of vierpersoonsverpakkingen aangeboden krijgt? Waar je alleen uit eten kunt zonder schaamte?
In Japan lopen ze voorop: daar is het helemaal oké als je alleen uit eten gaat. Niemand die je raar aankijkt. Tal van restaurants zijn zelfs volledig ingericht voor solo-dining. Ook de convenience stores zijn gericht op de eenpersoonshuishoudens. Activiteiten ondernemen in je eentje? Ook geen probleem. Er is zelfs een woord voor deze opkomende (solo)cultuur: ‘ohitorisama’, Japans voor doing it alone. Met alle social media, waarbij van je verwacht wordt dat je altijd bereikbaar bent, is alleen zijn voor veel jonge Japanners de manier om tot rust te komen. 

Utrecht in Dialoog brengt je (online) in contact met stadsgenoten die je niet vanzelfsprekend zou tegenkomen. In de serie ‘Super Solo’ gaan we in gesprek over de status ‘alleenstaand’. We praten over alleen op ontdekking gaan (1 december), alleen opvoeden & zorgen voor anderen (2 februari) en alleen in liefdevolle verhouding met anderen treden (2 maart). Tijdens de gesprekken staat nieuwsgierigheid naar andere mensen en zienswijzen voorop!

Meer info & data

Kunnen we het stadsleven op een positieve manier leuker en gezonder maken voor alleenstaanden? En daarmee helpen het taboe op alleen-zijn doorbreken (de stigmatisering van alleenstaanden wordt ook wel singlism genoemd)? Wie weet helpt het onze sociale verwachtingen rondom romantische relaties verminderen, zodat alleenstaanden ook minder worden gepusht om altijd maar op zoek te zijn, en zich dus tijdelijk eenzaam te voelen. We kunnen bijvoorbeeld activiteiten voor alleenstaanden organiseren (en dat zijn géén speeddate sessies), waar groepen worden geweigerd, om zo een fijne setting te creëren voor solo’s. 

Weg met het stigma
Theatermaker Marjon Moed wil strijden tegen ‘singlisme’. Singlisme is in Nederland nog niet zo bekend, terwijl singles het effect dagelijks voelen. Alles en iedereen denkt standaard vanuit ‘meerpersoonshuishoudens’. Je merkt het op het werk, in de supermarkt, op de huizenmarkt, in de media, etc. Het is tijd om afscheid te nemen van het stigma op single zijn en de ongelijke behandeling die daarmee gepaard gaat, aldus Marjon. Bewustwording is stap één op weg naar gelijkwaardigheid.
Samen met wijkrestaurant Venster opent Moed tijdens Living Apart Together het gelegenheidsrestaurant ‘Tafeltje voor 1’. Je wordt in de watten gelegd met met een driegangendiner van Wijkrestaurant Venster, theatervoorstelling en bijpassende borrel om te proosten op je solodiner in dit gelegenheidsrestaurant. Durf jij in je eentje uitgebreid te dineren? 

Marjon Moed was te gast in Talkshow Het Hart x Living Apart Together om te vertellen over Singlism en het taboe op alleen-zijn wat zij ervaart als ‘beroepsvrijgezel’.

RESERVEER EEN 'TAFELTJE VOOR 1'

Het kan anders

Eenzaamheid helemaal uitbannen zal niet lukken, maar willen we de stad een minder eenzame plek maken, dan is het tijd om het onderwerp te bespreken en te onderzoeken, en het stigma te ontstijgen. Misschien creëren we zo een stad waarin een ontmoeting makkelijk op straat plaatsvindt en het mogelijk is gelukkig alleen te zijn, waar je je niet buitengesloten voelt om welke reden dan ook en waar je, als je eenzaamheid ervaart, makkelijk en toegankelijk verbinding kunt maken.

Help je mee?

Publieksonderzoek
Een belangrijk onderdeel van het stadsonderzoek is jouw ervaring met eenzaamheid. Op deze website, in de stad (stickers) en in de expositie (vloerstickers) vind je in totaal negen video’s waarin we vragen stellen over eenzaamheid. Dat doen we tot 7 maart 2021, waarna we al jullie reacties gaan bekijken en documenteren. Een analyse van de resultaten zullen we weer publiek maken – voor de stad en alle mensen die iets doen of willen met eenzaamheid. Des te meer reacties, des te beter inzicht we krijgen! Doe je mee?

Ken jij mensen in je omgeving die eenzaam zijn?
Denk jij dat er een verschil is tussen eenzaam zijn of alleen zijn?
Ken jij oplossingen tegen eenzaamheid?
Met welke woorden zou jij eenzaamheid beschrijven?
Hoe ziet eenzaamheid er volgens jou uit?
Zou er minder eenzaamheid zijn als we makkelijker op vreemden zouden durven afstappen?
Geeft fluisteren jou een gevoel van intiem sociaal contact?
Zou jij je maandenlang vrijwillig kunnen opsluiten in je huis?
Welke rol zie jij voor kunst en design om ons minder eenzaam te laten voelen? 

Wat kan ik doen in Utrecht?
Op dit moment zijn er al veel organisaties en initiatieven actief om eenzaamheid in de stad tegen te gaan. Kriebelt je hart en jeuken je handen? Binnenkort plaatsen we hier welke stappen je kunt nemen om een bijdrage te leveren aan de stad.

Living Apart Together is een stadsonderzoek, expositie en programma van RAUM.

Makers & partners: Siba Sahabi (o.a. i.s.m. Chris Rijksen en Marcelino Lopez), Ozan Aydogan (o.a. i.s.m. Vincent de Boer en Hans Schuttenbeld van High On Type), De Reuringdienst (Fier van den Berge, Bouke Bruins en Pim Bens), Circus Family, Jasper Zehetgruber i.s.m. Marvin Unger, William Knies, het Nieuw Utrechts Toneel (Het NUT), Marjon Moed, Wijkrestaurant Venster, Bibliotheek Utrecht, Utrecht in Dialoog, Gezonde Wijkalliantie Leidsche Rijn Vleuten-De Meern en met bijzonder veel dank aan Daphne van Ree (Gemeente Utrecht), Ineke Damen (Gemeente Utrecht), Nienke Horst (Gemeente Utrecht), Mariska Minnen (Lister), Isanne Yard, Dion Verbaan (Lister), Hanan Nhass (Movisie), Daniëlle Langendijk (Gezonde Wijkalliantie Leidsche Rijn Vleuten-De Meern), Irina van Aalst en de studenten van MSc Human Geography (Universiteit Utrecht) voor alle inspiratie, feedback en richting om het stadsonderzoek aan te laten sluiten bij de stad.

Team RAUM: Larissa Koers (projectleider), Rinke Vreeke (curator & programmamaker & onderzoek), Iris Loos (marketing & communicatie), Leonie Dijkstra (website), Joost Ruijter (productie programmering), Mounhim Tahtahi (projectmanagement scholenproject ‘Prachtige Wezens’), Quentin Davelaar (facilitair management), Jacob Herrie (vooronderzoek), Donica Buisman (directeur).

Design research direction: Jop Japenga, Olga van Lingen (Afdeling Buitengewone Zaken)
Art direction: Marije Hobo, Anouk Diemel, Dennis Vlietinck (Wink)
Productie: Dennis Mulder, Jesper Groen, Bram Staal
Website: 178 Aardige Ontwerpers & Studio September
Illustraties: Sjoerd van Leeuwen
Redactie: Nynke van Spiegel
Selectiecommissie: Rinke Vreeke, Danielle Arets, Xandra van der Eijck, Joop de Boer

facebook insta twitter youtube itunes spotify zaag oog search