Home

De Reuringdienst

OnHandig

Een leuke, spontane ontmoeting is ongedwongen en natuurlijk, een moment waarin toevalligheden samenkomen. Zo’n incidentele interventie geeft een gevoel van verbondenheid en verzacht tijdelijk gevoelens van sociale eenzaamheid. Maar in de 1,5-meter samenleving zijn dit soort ontmoetingen eerder uitzondering dan regel geworden. Voor Living Apart Together heeft de Reuringdienst onderzocht hoe we in tijden van social distancing toch veilige en spontane ontmoetingen in de publieke ruimte kunnen ervaren.

Fier van den Berge, Pim Bens en Bouke Bruins zijn social designers en vormen samen de Reuringdienst. In hun zelf opgezette creatieve verzamelplaats Kade Clubhuis, ontwerpen ze spraakmakende fysieke installaties. Niet alleen omdat ze goed kunnen bouwen, maar ook omdat er serieuze maatschappelijke uitdagingen zijn om aan te pakken. De Reuringdienst zet zich in door maatschappelijke opgaven die een ver-van-je-bed-show lijken, dichtbij te brengen en tastbaar te maken. Ze verleiden, observeren, analyseren en zetten je in beweging, door op een bottom-up manier betrokkenheid bij burgers rondom lastige thema’s te creëren. Voor Living Apart Together heeft de Reuringdienst een serie testopstellingen bedacht vanuit spel- en kermisachtige principes. De testopstellingen zijn vreemde, humoristische objecten die je niet verwacht in de publieke ruimte van de stad. Ze trekken de aandacht en verbazen voorbijgangers. Ze breken met het dagelijks ritme en zetten op veilige afstand aan tot een gesprek tussen mensen die elkaar niet kennen.

RUIMTE VOOR SOCIALE INTERACTIE
Structurele bezuinigingen op publieke voorzieningen, oftewel de plekken waar we elkaar kunnen ontmoeten, helpen niet echt bij het verzachten van de toenemende eenzaamheid in de stad. Maar om eenzaamheid tegen te gaan is het anders inrichten van steden of buurten nu ook weer niet nodig. Een belangrijke oplossing zit ‘m volgens onderzoekers Masi, Chen, Hawkley and Cacioppo (2010) in het creëren van mogelijkheden voor sociale interactie in de semipublieke en publieke ruimte. Een gevoel van gemeenschap kan er namelijk voor zorgen dat een gevoel van eenzaamheid afneemt. Het alleen of samen deelnemen aan groepsinterventies, leidt volgens hen tot betere resultaten dan individuele een-op-een interventies tegen eenzaamheid. De oplossing ligt aldus hen in ‘the rebuilding of social bonds’. Bijvoorbeeld het vormen van sociale groepen met dezelfde interesses of gedeelde faciliteiten. Ook incidentele interventies zoals flashmobs in de publieke ruimte hebben een positief effect.

INCIDENTELE ONTMOETINGEN
Hoe pak je dat aan, zo’n incidentele ontmoeting ontwerpen? Door klein te beginnen, als het aan de Reuringdienst ligt. Vanaf de start van het onderzoek heeft de Reuringdienst gewerkt op basis van trial & error. Door steeds experimenten in de publieke ruimte uit te voeren, onderzochten ze hoe spontane ontmoetingen teweeggebracht kunnen worden, en wat daarvoor nodig is. Zo begonnen ze met een experiment waarbij Fier zijn koffer vol papieren, midden op straat in Leidsche Rijn zogenaamd per ongeluk open liet vallen. Een stapel papieren waait door de wind over de weg en omstanders snelden toe om hem te helpen. Ondertussen observeerden Bouke en Pim op afstand het effect: dit ‘ongeluk’ was duidelijk een trigger voor vreemden om elkaar te ontmoeten, maar een waardevol contactmoment was het nog niet direct. Na het oprapen van de papieren, liepen de omstanders weer weg. 

Met nog een aantal van dit soort kleine experimenten, leidde de zoektocht van de Reuringdienst stap voor stap tot aanpassingen van o.a. verkeersmarkeringen op een fietspad, mysterieuze objecten bij een waterfontein, willekeurige drukknoppen bij een busstation en vervolgens drie speelse interventies in de binnenstad. Steeds bouwden ze met hun ingreep voort op lessen die ze uit de vorige experimenten hebben opgedaan. Zo kwamen de heren tot een aantal essentiële voorwaarden voor het ontwerpen van veilige en spontane ontmoetingen in tijden van social distancing. 

Scroll verder om te lezen over de objecten van de Reuringdienst en de inzichten naar aanleiding van de experimenten die ze in Utrecht uitvoerden.

De eerste experimenten die de Reuringdienst uitvoerde in Leidsche Rijn. De koffer met papieren die per ongeluk openvalt, vreemde verkeersmarkeringen op een fietspad en willekeurige drukknoppen bij een busstation.

Foto’s: De Reuringdienst

Een van de omvangrijkere tests. ‘Kop van Jut’ verleid je om op een knop te gaan staan, waarna op de totem een woord oplicht. Meerdere woorden vormen samen de zin: ‘Iedereen kent wel iemand die zich eenzaam voelt’. Maar om dat te zien moet je andere voorbijgangers vragen om de overige knoppen in te drukken. Terwijl je wacht en mensen zoekt, ontstaat er een gesprek. Als alle knoppen tegelijk ingedrukt zijn, rinkelt er een bel. Iedereen gaat naar huis met een boodschap: ‘Maak samen contact’.

Foto’s: Juri Hiensch

Nog een grotere testopstelling die lijkt op een levensgrote, rood-wit-blauwe knikkerbaan. Bovenop ligt een verzameling ballen. In iedere bal zit een vraag. Wat gebeurt er als iemand het opmerkt dat er een bal over het plein rolt?

Foto’s: De Reuringdienst

Het laatste experiment dat onderdeel was van de expositie Living Apart Together. Het bestaat uit een afgesloten rechthoekige ruimte met een raam erin. Het licht in de ruimte springt aan wanneer je op een knop staat. Om de expositie echt volledig te kunnen bekijken, heb je vier anderen nodig. Alleen samen kon je de peepshow van de Reuringdienst bekijken.

Foto: Juri Hiensch

VIJF RANDVOORWAARDEN VOOR EEN GESLAAGDE ONTMOETING
Na de serie experimenten is de Reuringdienst tot de conclusie gekomen dat er vijf randvoorwaarden zijn voor een geslaagde ontmoeting op 1,5 meter afstand. Allereerst moeten mensen een reden hebben om met elkaar in gesprek te gaan. Een spontane gebeurtenis of een noodzaak tot samenwerken kan hiertoe leiden. “Bij de fietspad-markering ‘Praat met me’ zagen we dat mensen een bewuste keuze maakten: ga ik link of rechts in het vak staan? Het bracht geen ontmoeting tot stand omdat er geen concreet onderwerp was dat een gesprek kon ondersteunen. Hierdoor bleven echte ontmoetingen uit”, aldus de Reuringdienst. Ten tweede is het belangrijk om tijd te creëren voor een ontmoeting. Een uitdaging, als je met passanten werkt.

“Mensen die gedurende langere tijd bezig zijn met een interventie of activiteit, knopen vaak gesprekken aan met medestanders. We zagen dit goed gebeuren bij de test met de knoppen ‘Maak samen contact’. Het indrukken van de knoppen nam slechts enkele seconden in beslag. De actie was afgelopen en de personen vertrokken weer. Bij de knoppentest ‘Kop van Jut’ hadden we echter acht knoppen in plaats van drie. Hierdoor duurde het een tijd voordat er genoeg deelnemers waren om alle knoppen tegelijkertijd in te drukken. Hier ontstond een ‘wachttijd’ die de deelnemers invulden door met elkaar te gaan praten”. – De Reuringdienst

Ten derde is een gezamenlijk doel van belang. “Mensen willen graag samenwerken om een gezamenlijk doel te bereiken. Bij ‘Kop van Jut’ ontdekten we dat mensen echt gemotiveerd zijn om samen wat te ondernemen, ook wanneer hier geen directe noodzaak voor was. Het gezamenlijke doel moet wel duidelijk zijn: wat is het doel en wat moet ik doen om dit te bereiken? Bij de eerste testopstelling met de blauwe knoppen bij de bushalte was het gezamenlijke doel niet overtuigend genoeg, waardoor er minder fanatiek samengewerkt werd”. Ten vierde moet iemand het initiatief tonen om ook anderen aan een interventie deel te laten nemen. Bij alle testopstellingen vinden veel mensen het spannend of zien de noodzaak niet in om deel te nemen.

“Maar als iemand meedoet dan trekt dit vaak andere omstanders over de streep. Bij ‘Kop van Jut’ namen vaak één of twee personen de leidende rol op zich en wisten anderen zo te strikken om deel te nemen. Vrijblijvende deelname is hiervoor belangrijk. Bij de eerste test, waar dat we een koffer met papier lieten vallen, forceerden we omstanders om te helpen. In dat geval speelden wij de initiatiefnemer en ‘eisten’ we eigenlijk de hulp van omstanders op” – De Reuringdienst

Het laatste, maar niet minst belangrijke ingrediënt is een geschikte locatie. Niet elke interventie werkt op elke locatie. Zo blijken doorstroomlocaties vrij ongeschikt als ontmoetingsplek, omdat mensen haast hebben of in hun hoofd zitten, waardoor er geen ruimte is voor deelname. “Op dit soort doorstroomlocaties konden we alleen een ontmoeting forceren door bijvoorbeeld om hulp te vragen of op te eisen (auto aanduwen of papier laten vallen). Wanneer een interventie vraagt om vrijwillige deelname, dan werken alleen de locaties waar mensen aan het slenteren (winkelen, wachten, etc.) zijn”, aldus de Reuringdienst.

Het zijn interessante lessen voor makers en professionals die werken in het domein van de publieke ruimte en de menselijke relaties die daar een rol in spelen. In verschillende werkvelden vindt het werk van de Reuringdienst haar toegevoegde waarde. Bijvoorbeeld in het vakgebied van stedenbouwkundigen en architecten die zich bezighouden met de inrichting van de openbare ruimte. Er liggen veel kansen om niet alleen architecten te betrekken, maar ook ontwerpers die vorm geven aan wat er in de ruimte gebeurt. Spontane ontmoetingen, bijvoorbeeld. Zo draagt de publieke ruimte ook een steentje bij aan het verzachten van de toenemende eenzaamheid in de stad

Houd jij je bezig met de inrichting van de publieke ruimte en ben je benieuwd hoe je de lessen van de Reuringdienst in jouw praktijk kunt toepassen? RAUM kan een verbindende rol spelen. Neem contact op met dave@raumutrecht.nl.

facebook insta twitter youtube itunes spotify zaag oog search